5 Ekim 2008 Pazar

Batı Tek Dişi Kalmış Canavar mı?

(Star gazetesi Açık Görüş eki, 5 Ekim 2008)

Ne demişiz? Son beşyüz yılda icat edilip insanlığın genel kullanımına sunulan uygarlık ürünlerinin hepsi, ama HEPSİ, Batı’nın on-oniki tane ülkesinden çıkmış. 1500 gibi bir tarihten bu yana Doğu’nun – Hind’in, Çin’in, İslam ülkelerinin, hadi Afrika’yı da sayalım – insan medeniyetinin evrimine dişe gelir BİR TANE BİLE katkısı olmamış.

Sonra, yarı ciddi yarı şaka, birkaç yüz tane uygarlık ürünü saymışız. Listede elektrik var, otomobil var, kuduz aşısı var, parlamento var, gazete var, kâğıt para var, insan hakları var, internet var. Makineli tüfek ve atom bombası da var. Naylon poşetle don lastiği de var.

Üstelik, demişiz, bunlar “Batı’nın ‘üstün maddi imkânları’ sayesinde satın aldığı ya da şunun bunun ‘emeğini sömürerek’ elde ettiği şeyler değildir. Kendilerini sıradışı fikirlere adamış insanların geceli gündüzlü çalışma­larının, sonsuz fedakârlıkların, uykusuz gecelerin, harcanmış evliliklerin, kuşkuların, hayal kırıklıklarının, insanüstü sabır, azim ve çabaların eseridir.”* [Sevan Nişanyan, Yanlış Cumhuriyet: Atatürk ve Kemalizm Üzerine 51 Soru, Kırmızı Y., s. 227.

Yanlış Cumhuriyet’i, sağolsunlar, İslami kesimden okurlar daha bir benimsediler. Bir sürü tebrik, teşekkür, övgü. Ama Batı-Doğu meselesine gelince hemen hepsinin kaşları çatılıyor. Batı’nın üstün olduğunu sen nasıl söylersin? Hani zulüm, hani kahır, hani emperyalizm? Hani mazlum Filistinliler? Hani yokedilen Kızılderililer? 1915 kıyımını yapan İttihatçılar bile Batı taklitçisi menfur bir çete değil miydi? Bak, Ermeniliğin ortaya çıktı işte. Batı bilimde teknikte alet edevatta üstün olabilir, ama manevi üstünlük tabii ki Doğu’dadır.Düşünüyorum O Halde Tehikeliyim

Ki vaktiyle Ziya Gökalp de aynen öyle demişti.

Çağ değişiyor, peki

Mecbur, cevap vereceğim.

Bir kere, özeleştiri. Bu kitap 1994’te yazıldığında anti-Batıcı düşünce bugünkü kadar yaygınlık kazanmamıştı. İdeolojik zemini bugünkü kadar kuvvetle belirlemeye başlamamıştı. Ya da başlamıştı da biz farkında değildik. Bugün yazsam belki gardımı biraz daha yüksek tutmam, mevcut ve muhtemel itirazlara karşı daha dikkatli akıl yürütmem gerekecekti. Çağ çabuk değişiyor.

Dünyaya 2008’den baktığında Batı’nın halinin pek iç açıcı olmadığı da ayrı bir gerçek. Avrupa: geçmişinin anılarıyla ayakta duran bir huzurevi. Amerika: imparatorluğunu kaybetmenin telaşına düşmüş şaşkın bir dev. Bu çağda halâ Batıperestlik yapmak geri kafalılık değilse nedir?

(Gene de dikkat: insanlığın gidişine yön veren HER ŞEY halâ Amerika’dan çıkıyor. Gugıl da öyle, emesen de öyle, cep telefonu da öyle, hip hop da öyle. Afrika’nın kör taşrasında genç kızlar bilgisayar başına oturup harıl harıl çet yapıyorlar, kendi gözümle gördüm.)

Zorunlu açıklama

Sonra, aslında lüzumsuz bir açıklama, gene de söylemekte fayda var. Batı her şeyi yaratmış demek Batı’nın her şeyi iyidir demek değil. Alakası yok. Emperyalizmin safi şeytanlık olduğunu, hayır, düşünmüyorum; ama Batı emperyalizminin berbat yanlarını görmeyecek kadar kör de değilim.

Ayrıca Batı’nın yaratıcılığına hayran olmak, Batı’nın her şeyini sevmeyi gerektirmez. Bu mısraların yazarı, mesela, yaşlandığından bu yana Batı ülkelerini görmekten hiç zevk almaz oldu. Batı’nın kendini beğenmiş tertipliliğinden feci şekilde sıkılıyor. Hindistan’ın, Afrika’nın, Kürdistan’ın, Gürcistan’ın insanını daha sevimli, tapınaklarını daha gerçek, derme çatma lokantalarını daha lezzetli buluyor.

Bizim buralarda “Batılılaşma” (yahut daha kibar dilde: “modernleşme”) denen nesnenin Batı’yla, Batı uygarlığıyla, Batı’yı ilginç ve güzel ve, evet, ÜSTÜN kılan müthiş orijinallikle uzak yakın bir ilgisi olmadığını da söyleyeceğim. Almışlar Batı’dan ucuz işporta malı birkaç şapka, kravat, mayo, betonarme gecekondu, Adnan Saygun oratoryosu, televizyon dizisi, getirip alabildiğine çürük bir Şark despotluğuna giysi giydirmişler. Yani “Batı dediğin Maslak’ın apartmanlarıyla Hürriyet’in magazin sayfalarıysa, batsın bu Batı” diyenler dar anlamda haklı olabilir, ama kaziyeleri yanlış. Çünkü Batı o değil.

O olsaydı ne Amerika’yı keşfedebilirlerdi, ne de cep telefonunu icat ederlerdi.

Nitekim bizim “Batılılar” da, Cumhuriyetimizin seksenbeşinci yılında, bırak cep telefonunu, bir cepken düğmesi bile icat edemediler. Kazara biri Nobel ödülü alacak oldu, onu da döve döve kümesten kovdular.

Ahir zaman evliyaları

Serde sözlükçülük var, o yüzden sözlükçü örneği vereceğim. James Murray adlı bir adam, başlangıçta mütevazı bir öğretmen. Oxford’da avuç kadar evinde kırkaltı sene oturmuş. Yetmişbeşbin kişiyle yazışmış. 1150 yılından o güne İngiliz dilinde herhangi bir yerde geçen her kelimeyi derlemiş. Her kelimenin ilk kez hangi yıl kullanıldığını aramış, zaman içinde hangi evrimi geçirdiğini izlemiş. Modern leksikografinin esaslarını keşfetmiş. Tarihin gelmiş geçmiş en muazzam sözlüğünü hazırlamış. Dörtyüzbin madde yazmış. Üç otuz para maaş almış.

Sonra kütüphane. British Library’de kırk milyon kitap var, üçer santimden 1200 kilometre eder. Üstelik bu kırk milyon kitap, dünyanın her yerinden gelen herkese bila ücret açık. Gürcistan’da 1848’de çıkan derginin şu nüshası lazım deyince adamın biri koşturup buluyor. Bizdeki en kabadayı kütüphanede kırkbin cilt varsa şaşarım. Oradaki memure de yün örgüsünden vaktini çaldın diye kötü kötü bakar.

Vaktiyle Bağdat’da kütüphane varmış, evet, Avrupa’dakilerden iyiymiş. Ama yediyüzelli sene önce yıkılmış. Yerine bir şey yapılmamış.

Burada sözkonusu olan şey maddiyat filan değil manevi bir üstünlüktür. Bunu görmek lazım. Yapılmış ve yapılabilecek olanın dış sınırını zorlamışlar. Hayatları rahat olsun, kolay olsun diye değil, şan ve şeref için yapmışlar. Doğru olduğu için yapmışlar. İnandıkları için yapmışlar. Başka bir dilde söyleyelim, Allah rızası için yapmışlar. Eş dost, mahalle, medya “aklın mı yok, ne uğraşıyorsun” dedikleri halde yapmışlar.

Yeni kıtaları kim keşfeder

Kristof Kolomb’un Amerika’nın keşfi de maddi bir güç, organizasyon, finansman vb. sorunundan önce bir manevi serüvendir. Bunu da iyice anlamak lazım. Adamın biri çıkmış, bütün dünya ve bütün atalarımız ve büyüklerimiz aksini de söylese ben buna inanıyorum ve bu uğurda hayatımı, itibarımı, evimi, rahatımı feda ederim demiş. Bütün dünya haksızdır ben haklıyım diyebilmiş. Yapayalnız kalmayı göze almış. Nefes kesici bir manevi cüret!

Ha sonra ne olmuş? Kâşifin peşinden gidenler Kızılderilileri kesmişler, falan filan. İşin özünü değiştirmez. İnsanlık alemi böyle bir şey. Bir öncü – peygamber – çıkar, yepyeni bir yol açar. Peşinden giden sıradan insanlar, sıradan insanların her zaman yaptıklarını yaparlar. Batı’nın sıradan adam rezervi de Doğu’nunkinden eksik değil.

(Ayrıca Piri Reis bir halt keşfetmemiş. İspanyolun tekinin haritasını bulup çevirmiş, o kadar.)

Gene de dönüyor!

Galileo Galilei diri diri yakılmaktan korkmuş, mahkeme önünde dünyanın döndüğü tezinden vaz geçmiş. Ama fısıldayarak da olsa “eppur si muove” (gene de dönüyor) demekten geri durmamış. Çünkü aklın ve vicdanın kutsallığından bir dakika bile şüphe etmemiş. Aklın emrettiğine sonuna kadar inanacak manevi metanete sahipmiş.

Bunun zıddı nedir? Şudur:

“Prof. Dr. Feyzi Bingöl, üniversiteye başörtüyle girilmesi konusunda daha önce bir bildiriye imza atmasıyla ilgili olarak ise, o dönem yönetici olmadığını ve imza vermesinin kişisel görüşü olduğunu belirtti. Prof. Dr. Bingöl bu konuda şunları söyledi: ‘İnsanın bir kişisel görüşü vardır. Benim kişisel fikrime göre, yükseköğrenim alan bir kişinin bu hakkının elinden alınmaması gerekir. Ama idareci olduğunuz zaman kanun, mevzuat, yönetmelik, mahkeme kararları sizi bağlar.’” (20 eylül 2008, gazeteler).

Bu adam sıfat ve makamıyla kaim olan bir adamdır. Giysisinden ibarettir. Aklın ve vicdanın kutsallığına inancı yoktur.

Batı’da yok mu bunlardan? Tonla var. Ama öbür türlüsü de var. Doğu’da ise yüzyıllardan beri sadece Prof. Dr. Feyzi Bingöller var. Kazara başka türlüsü çıkacak olursa, bütün toplum sözbirliğiyle ve elbirliğiyle tepelemekten bir dakika geri durmazlar.

Batı’nın derin sırrı

Batı nasıl becermiş bu işi? Şeytan diyor ki “Hıristiyan ahlâkı” de. “Sezar’ın hakkı Sezar’a, ama tanrının hakkı tanrıya” diyen manevi özerklik ideali de. Ama doğru değil: bizim Rumlarla Ermeniler de Hıristiyandır, hem Batılılardan daha otantik Hıristiyandır, ama bizden bir tanecik Galileo çıkmamış. Başka bir şey olmalı.

Tek kelimeyle anlat deseniz, bireyin kutsanması derim. Batı’nın beşyüz sene önce icat ettiği, daha önce beş kıtada eşine rastlanmamış tuhaf fikir bu. Adam herkesin bildiğinin aksini söylüyor, atalarımızın ruhlarını muazzep ediyor, muteber Prof.Dr.ların dediğine inanmıyor, vatana millete zararlıdır kesin, ama ne yapacaksın, saygı göstermek lazım diyen düşünce: bid’at sevgisi. Eline hayatta top, tüfek, kılıç almamış onbinlerce kişiyi kahraman ilan edip meydanlara heykellerini diktiren zihin iklimi.

İşin bir de siyasi-hukuki yanı var, ki beşyüz yıldan daha eski, belki sekizyüz yıllık. Devletin her boka maydanoz olamayacağı, kamu otoritesinin dokunulmaz sınırları olduğu, kamu yararının tek elden belirlenemeyeceği, birtakım hak ve özgürlüklere tecavüze kimsenin gücü yetmeyeceği gerçeği, Avrupa’nın başına ta 1200’lerde, yani bizdekilerin “Ortaçağ karanlığı” diye dalga geçtiği bir devirde dank etmiş. Sık sık tökezlese de, bugüne dek hayatiyetini korumuş. Eskiden adına tabii hukuk denirdi, şimdi “insan hakları” diyorlar.

Bizde valiliğin yan tarafında, çaycısı bile olmayan zavallı bir devlet dairesinin adıdır.

Zalim Batı neler yapmış

Batı zalimmiş, Batı adaletsizmiş, Batı bencilmiş, şöyleymiş böyleymiş, bunlar züğürt tesellisi. İnsanoğlu zalimdir. Gücü yeterse daha zalimdir. Batı zalim olduğu için güçlü değil, güçlü olduğu için daha rahat zulmedecek lükse sahip. Doğunun farkı daha az zalim olması değil, marjinal bazı alanlar dışında son 300-500 senedir Batıdan daha güçsüz olması. Gücün kadar zulmedersin.

Amerikalılar Irak’ı yakmış: Sanki Türkler yirmibeş senedir Güneydoğu’da başka şey yapıyorlar. Ya da 1870’lerde Bulgaristan’da, 1840’larda Lazistan’da, 1820’lerde Yunanistan’da, 1770’lerde Podolya ile Ukrayna’da başka şey yaptılar. Kuzey Kıbrıs’ın Rumları da 1974’te Türklerin imajı bozulsun diye evlerini barklarını bırakıp kaçtılar. (1915’i hiç saymıyorum, malum onu Türkler yapmadı, Dürckheim’le August Comte yaptı.)

Ya zavallı Kızılderililer? İslam egemenliği altında adalet ve huzur içinde yaşayan Suryaniler, yahut Mısır Hıristiyanları, yahut Anadolu Rumları veya Fas Yahudileri ya da Darfur yerlileri kadar şanslı değillerdi herhalde! Kara Afrika’da da Avrupalılar gelmeden önce Araplar zaten bin sene boyunca köle ticareti yapmıyordu da, mesleğin püf noktalarını beyaz adama onlar öğretmediler.

İslamın adaletine, faziletine, vesairesine gelince hatırlatmak gerek ki İslam Hıristiyanlarla (yahut Yahudilerle) kıyaslanamaz, elma ile armut olur. İslam belki Hıristiyanlıkla (yahut Yahudilikle) kıyaslanabilir. Hıristiyanlar filan da ancak Müslümanlarla kıyaslanabilir. Hangi tarafın bu kıyaslamadan avantajlı çıkacağından emin değilim.

Vicdan hangi kitapta yazar?

Peki bu düşmanlık neden? Babadan kalma gâvur nefretinin izleri derin, evet. Batının küstah üstünlüğüne karşı bir ego koruma refleksi, evet. Bizde seksenbeş senedir “Batı” diye dayatılan yavan çorbanın doğurduğu bulantı, evet. Ama bunları aşan başka bir şey daha var. Onu anlamaya çalışıyorum.

Yüz yıldan beri aklın ve vicdanın sürekli olarak tekmelendiği bir memlekette, aklına ve vicdanına bir dayanak arayan insanlar – başka seçenek olmadığı veya bilmedikleri için – çareyi İslam dininde arıyorlar. “Kanun, mevzuat ve yönetmelikle” dayatılan ve sahte bir Batı’yı tanık göstererek meşrulaştırılan zorbalık düzenine karşı ayakta durma gücünü, manevi direnci, 1400 küsur senedir değişmediği için çok sağlammış gibi görünen bir kaynaktan türetiyorlar.

Buradan bakıldığında İslam’ın “dışında” olan her şey ister istemez bir vicdansızlık alemi olarak görünecektir. Öyle görünmek zorundadır. Aklın ve vicdanın yegâne dayanağı 1400 küsur yıl önce zaptedilmiş olan vahiyse, o vahyi tanımayan akılsız ve vicdansızdır, değil mi? Bakınız Filistin, Irak, zavallı Kızılderililer. İşte, belli!

Evrensel bir zemin

Akıl ve vicdanın dayanağını arayanları alkışlamak gerekiyor, evet. Böyle bir memlekette insanların bir şeylere dayanarak da olsa ayakta durması başlı başına bir mucizedir, bunu da kabul etmek lazım. Bugün başörtüsü vesaire için direnen insanlar, belki yarın daha evrensel bir zeminde “gene de dönüyor!” deme gücünü bulurlar, kim bilir.

Ama bu mantığın gelip vardığı yer sakattır. Çünkü akıl ve vicdan yalnız Doğu’da serpilmedi. Hatta orada hiç serpilmedi. Beşyüz seneden beri, vahyin semtine bile uğramadığı iklimlerde yeşerdi: gerçek bu.

İslam düşüncesi bu zor gerçekle baş edebilir mi? Sınırları esnek ve geniş de olsa bir ümmetle kendini özdeşleştirmekten – dolayısıyla o ümmete ait olmayanı ötekileştirmekten – vazgeçip gerçek anlamda evrenselliğe açılabilir mi? MüslümanLARI aşıp mutlak olan üzerinde yoğunlaşabilir mi? Aşiret dayanışmasının ötesine geçebilir mi? Tarihin yükünü sırtından atabilir mi?

Arayışlar olduğunu biliyorum evet. Ama “Müslümanlar” derken buna vahiy sahibinin, “tarih” derken buna 622 tarihinin de dahil olduğunu unutmamak lazım.

Avrupalıların 500 sene önce attığı müthiş adım tam buydu. Öbür dinler kadar taşralı bir dinden yola çıkıp, İNSANI keşfettiler. Bu topraklarda, 21ci yüzyılda öyle bir adım atılabilir mi? Ben şahsen pek ihtimal veremiyorum. Ama gönül ister ki yanılmış olayım.

8 yorum:

  1. "Çağ değişiyor, peki" ile başlayan dört paragrafı islami kesime boncuk dağıtmak olarak mı algılamalıyım yoksa kafa karışıklığına mı vermeliyim bilemiyorum, ama katılmıyorum. Katılmıyorum, çünkü birincisi islami kesimin genellikle Batı'dan anladığı onlara öğretilen yada dayatılan (sistemin yada kendi kendilerinin dayattığı) şeylerden ibaret. Tabi sistem de enteresan, hem düşman ilan ediyor hem de örnek alıyor -gıpta ediyor ama elinde olsa bir kaşık suda boğacak gibi- bana hep garip gelmişti zaten, ama bir de dayattığı Batılı modeli var biz hep bunlarla tanıdık Batı'yı. Oysa Batı'nın iki yüzü var. Yayılmacı/sömürgeci/vs yüzü ile ilerlemeci yüzü. Ama ikisi farklı şeyler. Ve iç içe geçmesi de çok doğal, ilerleme diğer yönüne rağmen oldu zaten ama onun nimetlerinden yararlanarak daha da güçlendi. Bunun ayrımının yapılmasını beklerdim. Batıcılık bana 1930'lu yılların modası gibi geliyor ayrıca hadi olmadı 1970'lerin diyelim. Kaldı ki İslami kesim değil sadece, çoğu kesim böyle algılıyor zaten bu ülkede. Çok da doğal sonucudur. Bu önemli bence, yoksa sağlam durmak zorlaşır, Batı-karşıtlığı ile de sapla saman birbirine karışır diye düşünüyorum.

    Yazı uzun bu yüzden karşı çıktığım bir kaç hususu saklı tutarak bitirmek istiyorum.

    YanıtlaSil
  2. Çok güzel bir yazı, yazdıklarınızı dışarıdaki kalabalığın da okumasını dilerdim.
    Katılıyorum, haklısınız- Batıyı hor görmeye çalışmanın artık açıklanabilir bir yanı kalmadı. Gözlükler çıkartıp bakılırsa eğer, tarih ve dünya ortada.Tüm 'Uygarlık ürünleri', onların icadı.
    Ama işin 'manevi' kısmı hakkında yazdığınız tek parağraf beni ikna edemedi. Evet birey var batıda ve birey özerktir. Evet, doğu batıdan üstün olamadı bu konuda da..
    Ama Batının '1200'lerden beri'insan hakları olduğu -genelde- bireyci değilde de çoğulcu olan, batının yaşamadığı kolonyal ve sonrasındaki süreçleri geçirmek zorunda kalan,hak hukuku dini/ geleneği içnde varsayan vs. doğu için, sırf batı terimleri yarattı,kurumları kurdu diye bir dikotomi kurup batı üstündür diyemiyorum. Batı birtakım 'hak ve özgürlüklere tecavüz edilemeyeceğini' kalıplaştırdı ama bu heryerde ve herkese geçerli sayılmadı. Çünkü 'gücün kadar zulmettiğin' gibi gücün yettiği kadar,'dünya haksız sen haklısın'dır . Batı en güzel bunu icat edebildi bence. Bizi her yaptıklarına hayran bırakmayı becerebilmeyi.

    Belki vazgeçerim, vazgeçirilirim, bu fikirden yakında ama şimdilik böyle düşünüyorum.

    YanıtlaSil
  3. Ah ne korkunç. Yazıyı okumaya başladığımda müzik dinliyordum, her yer beyazdı ama yazı bittiğinde heryer kararmıştı ve müzik de nasıl olduğunu bilmediğim bi' şekilde kapanmıştı. Gönül ister ki yanılmış olun, Sevan Bey, bu topraklar da bireyi keşfetsin..

    YanıtlaSil
  4. Ya zavallı Kızılderililer? İslam egemenliği altında adalet ve huzur içinde yaşayan Suryaniler, yahut Mısır Hıristiyanları, yahut Anadolu Rumları veya Fas Yahudileri ya da Darfur yerlileri kadar şanslı değillerdi herhalde!

    Kızılderililer örneğiyle İslam egemenliğinde yaşayan Hristiyanlar örneğiniz arasında şöyle bir fark var. Bugün Birleşik Devletler ve Kanada'nın Kızılderilileri sadece kimlik olarak değil, genetik olarak da kendi topraklarından çok büyük ölçüde silinmiştir. Bugün Birleşik Devletliler ve Kanadalıların çoğunluğunun soyunda Kızılderililerden eser yoktur, Avrupa genleri o topraklarda ağır basmıştır. Ama İslam egemenliğindeki eski Hristiyan topraklarındaki Müslümanların soyu çok büyük ölçüde o toprakların İslam öncesi Hristiyan yerlilerine dayanır. Örneğin, Türkiyeli bir Türkün Rum ya da Ermeni kökenini görebilmek için genetik test yaptırmasına gerek yoktur, aynaya bir anlığına bakması yeterlidir.

    Bu yazdıklarımdan örneğin Rumluğunu bu zamana kadar koruyabilmiş ve gerçek Türklerle doğrudan ya da dolaylı hiç karışmamış Rumların (Ermeni, Süryani ve Kopt örneklerini de verebilirdim) çektikleri istırapları hafifsediğim anlaşılmasın. Ama onlar buzdağının sadece görünen bölümü. Buzdağının görünmeyen bölümü hikayelerini çok büyük oranda sadece Türklerin ve Arapların genetik kökenlerinden öğrenebildiğimiz sayısız Hristiyanın ve daha az da olsa Yahudinin soylarının çeşitli şekillerle (örn., zorla ya da kendi iradeleriyle İslama geçme, evlenme, cariyelik) bugünkü Türkler ve Araplar üzerinden devam etmesi. Buzdağının görünmeyen tarafında bir de tabii ki küçük çaplı da olsa Müslüman kıyımları yüzünden soylarını hiç devam ettiremeyen Hristiyanlar ve Yahudiler var.

    YanıtlaSil
  5. Batı Hristiyanlıktan sıyrılıp ''İnsanı'' keşfetti bu gün geldiği nokta 500 sene önceye göre inanılmaz bir mesafe bunların hepsine amenna peki sonuç?Kapitalist, maddeci ruhsuz, bireyci, bireyselci, ilerleme aşığı, sistem manyağı, bürokratik yıldırma vesaire...Ütopik bir toplum hayali kurarsak geldikleri nokta biraz hayal kırıklığı. Hayal edin ki Doğu bu patlamayı yaptı Dinlerden sıyrıldı Dünyaya bir sivri kutup daha, ''Doğupitalist''Bütün kültürlerin birbirine benzediği, ortak bir medeniyet, yeni bir sömürü versiyonu... İşin içine felsefe katmalı Rousseau'un kelimeleriyle Teknoloji ve gelişim her zaman İnsanın yararına mı işler, Rousseau ahlakı bozar diyordu. İnsanın amacı sürekli gelişmek mi, mutlu olmanın nihai yolunu bulmak mı?Ben burada artı puanı Doğuya bahşedeceğim Lao-tzu Tao arayışı, Budizm'in felsefesi Kapitalist bir batıya tercihim olur.

    YanıtlaSil
  6. http://eksisozluk.com/entry/39811436

    http://eksisozluk.com/entry/39823667

    YanıtlaSil