4 Aralık 2012 Salı

C neden C oluyor da K veya S olmuyor?


Birileri sordu ben de cevapladım.

Latice C harfinin orijinal değeri /k/dir. Fenikece ve Aramice kaph כ harfinin sağa doğru yazılmış halidir. Yunanca kappa ( Κ ) ve Arapça kef ( ك ) eşdeğerdir. Arapça harf esasen sola dönük kepçe iken, üst tırnağı zamanla uzamıştır. Yunanca harf esasen sağa dönük kepçe iken arkasına fazladan bir dikey hat eklenmiştir. Kaph/kaphâ zaten “çanak” veya “kepçe” demektir. Sola doğru yazılan alfabelerde sola, sağa doğru yazılan alfabelerde sağa bakar.

Emperyal dönem halk Latincesinde ince ünlülere bitişen /k/ sesi palatalize edilir. Yani artikülasyon noktası art damaktan ön damağa doğru kayar. Sebebi basittir. /Kitap/ yerine /çitap/ deyin anlarsınız. /e/ ve /i/ gibi ince sesliler ağzın ön kısmında telaffuz edildiğinden, buna bitişen /k/ sesinin kapanma noktası da doğal olarak öne kayma eğilimi gösterir. İtalya lehçesinde sonuç /ç/ sesidir: /kesar/ > /çezar/. Kuzey Fransa ve ona bağlı Batı Germen lehçelerinde, daha karmaşık bir süreç sonunda /kesar/ > /tsezar/ görülür. Fransızcada /ts/ sesi 9. yüzyıla doğru çözülerek /s/ halini almıştır. Dolayısıyla Franszıcada (ve onu taklit eden İngilizcede) /kesar/ > /sezar/ olur.

Sonuç olarak Latin alfabesindeki C harfi, e ve i seslerinden evvel İtalyancada /ç/, Fransızca ve İngilizcede /s/, Almancada /ts/ telaffuz edilir. Alfabeyi Almanlardan alan Leh, Çek, Macar, Hırvat ve Sloven dillerinde ise C harfi her koşulda /ts/ okunur; /k/ sesi için tutarlı bir şekilde K harfi kullanılır. 1913’te İstanbul’da icat edilen modern Arnavut alfabesi de aynı yolu izler.

Yeni Türk alfabesinde C harfinin değeri neden // olmuş? Emin değilim. Sanırım Balkan dillerinde var olan /ts/ sesi Türkçede olmadığından, buna karşılık Türkçede yaygın olan // sesinin Batı alfabelerinde tatmin edici bir simgesi bulunmadığından, işlevsiz kalan C harfi oraya yakıştırılmış.

Bir olasılıkla Yeni Türkçe Ç harfi Arnavut alfabesinden alınırken, aynı harfin kuyruksuz halinin de, aynı sesin ötümsüz (“yumuşak”) halini belirtmesi uygun görülmüş. Ki bence de mantıklı bir yol.

12 yorum:

  1. Aydınlandık efendim.. Sağolun var olun.. :) Ben de bir gün Arapça'da böyledir Aramice'de şöyledir gibi cümleler kurabilmek istiyorum aah! :)

    (uşak'tan tûba şahika..)

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Çok zor değil, iki senenizi alır bilemedin.

      Sil
    2. Şu ânki imkanlarımla ne zaman başlarım, kaç yılımı alır bilemiyorum ama illâ ki öğreneceğim. İçimdeki (bu ilme olan) aşk u şevk, imrenip durma aşamasından harekete geçme aşamasına geçirecektir beni elbet.. :)

      Sil
  2. Aha, Türkçe'deki C sesinin neden C harfine verildiğini ben de merak ediyordum. Mantıklı bir açıklamaymış.

    YanıtlaSil
  3. Bu yorum yazar tarafından silindi.

    YanıtlaSil
  4. Hoca yine bir cümle seçtim aradan... Bu alfabelerin soldan sağa veya sağdan sola yazılmalarının bir sebebi var mı?

    Bir de eski Ermenice yazıtlarda dahil olmak üzere doğu dillerinde genellikle sesli harfler ayrıca yazılmıyor ( bildiğim kadarıyla) var mı bununla ilgili bir söyleyeceğin?

    YanıtlaSil
  5. "Yeni Türk alfabesinde C harfinin değeri neden /dʒ/ olmuş?..."
    osmanlıca harfler abjad düzeninde sıralandığında "C(im)"in 3. sırada bulunması ve latin alfabelerinde de 3. sırada C sembolünün bulunmasından kaynaklanıyor olabilir mi acaba?

    YanıtlaSil
  6. Hocam, siz tam bir dil cambazısınız. (: Fars dili okuyorum ben. Ama Arapça ve Rusça dilleriyle de ilgiliyim. Bu şekilde bir dilimci olmak en büyük hayallerimden biri.

    YanıtlaSil
  7. belki "C" yi Ç yapıp, "J" yi C olarak belirleyebilirlerdi. pek te mantıksız olmazdı. ama böylesi de gayet iyi. bi de "kapalı e" falan olsaymış daha iyi olacakmış.

    YanıtlaSil
  8. Korsikanın lokal şivelerinde ince ünlünün önündeki C ler halen K olarak telaffuz edilir. Tabii başka misaller de var. Mesela Arapçadaki Kebşe Farsçada Çebiç oluyor.

    YanıtlaSil
  9. Yunan alfabesinin üçüncü harfi gamma değil mi neden kappa'ya geçiyor? Alfa beta gamma.

    YanıtlaSil
  10. Fransızcada bizdeki "C" harfinin sesi için D ve J yanyana kullanılıyor.
    Fonetik açıdan gayet doğrudur.
    Örneğin "Cemal" için "Djemal" yazar Fransızlar.
    D+J= Türk c'si
    Bazı harflerin sesleri iki ayrı harfin aynı anda oluşturulmasından meydana geliyor çünkü.
    Örneğin gene bizim "Ç"nin sesi, T ve Ş'nin bileşimidir..
    Saygılar.
    Yeşua Aroyo (koro şefi)

    YanıtlaSil