10 Ağustos 2013 Cumartesi

Marjinal kelimelerin izinde: güren, zoğal, hindiba

Kızılcığın Anadolu ağızlarındaki diğer iki adı zoğal ve güren. Her ikisi de TDK Derleme Sözlüğü'nde mevcut. Hamit Zübeyir Koşay'ın Anadilden Derlemeler'inde de var. Güren Rumeli’nden Antep’e uzanan geniş bir alanda yaygınmış. Zoğal Çorum ve Merzifon’dan başlayıp Sivas-Erzincan’a uzanan kuzey Anadolu hattında kaydedilmiş.

Kızılcığın Ermenicesi de zoğal զողալ’dır. Acaryan 2.102’de “Doğu Türkçesinden” alıntıdır diyor, ki sanırım Azericeyi kasdetmiş. Farsçası da zoğal زغال imiş, Steingass’ın sözlüğünde var. Bazı Kafkas dillerinde de kullanılırmış. Nihai kaynağına dair bir şey bulamadım.

Sivas Zara’da bir Zoğallı, Tokat Erbaa’da da Zoğallıçukuru köyü var. İkisinin de adı eski. Erbaa’daki 20. yüzyıl başına dek Ermeni yerleşimiymiş, ama Zara’dakine dair bilgi bulamadım.

Güren besbelli Yunancadan alıntı. Kráneia (kızılcık ağacı) Homeros’tan beri kayıtlı, kránon κράνον (kızılcık yemişi) MÖ 4. yy’da Theophrastos’ta geçiyor. Latincesi cornus. Fransızca cornouille, İngilizce cornel, Almanca Kornel-beere oradan alınmış. Chantraine s. 577 ve Frisk II.7, Hintavrupa kökünü *krnom şeklinde inşa etmişler. Ernout & Meillet 2.257, Hintavrupai değildir, bir Akdeniz veya Anadolu dilinden alıntı olmalı diyor, kérasos = kiraz ile bağlantılı olabileceğini belirtiyor.

Güren adında iki yer var. Biri Bulgaristan’da, eskiden Türklerle meskûn olan bir kasaba. Diğeri Cide’nin dağlarında bir bölge adı. Güren soyadı meyveden ziyade bu iki yerden biriyle alakalı olmalı.

*
Hindiba bizim buralarda güneyik dedikleri çayır bitkisidir, Rumcası halk ağzında (radika değil) radikya. Salata olarak geliştirilip kibarlaştırılmış biçimine İngilizce endive, Almanca Endivien derler.

Merak edip bakınca bunların Latince intubus veya intybus ve Geç Latince intibea biçiminden bozma olduğunu öğreniyoruz. (Nitekim hindibanın resmi adı chichorea intybus.) Bütün sözlükler Latincenin Yunanca éndybon ἔντυβον’dan alıntı olduğunu söylemiş. Halbuki Yunanca sözcük  10. yy’dan önce kaydedilmemiş. Latincesi ise daha 1. yy’da Pomponius Mela’nın coğrafyasında geçiyor... 

...muş, daha doğrusu, teyit edemedim. Üşenmeyip internetten Pomponius'un De situ orbis libri tres'ini bulup indirdim. Ama epey uğraşmama rağmen aradığımı bulamadım. Yanılmış olabilirler mi? Başka bir Pomponius metni mi var? Intubus/intybus ile geç latince intibea/hindiba aynı şey midir sahiden? Bunlar Şerlok Holmes'in tasvip edeceği sorular, çünkü eğer Latince sözcük (Yunancası gibi) Ortaçağda zuhur etmişse, her ikisinin de Arapça hindibâ هندباء adından alıntı olduklarına gönül rahatlığı ile hükmedebiliriz. Klasik devirde sağlam kaydı varsa o zaman Arapların hindibayı Rum'dan öğrendiğini, ya da her iki tarafın da daha eski bir ortak kaynaktan beslendiğini kabul etmemiz gerekecek.

Nişanyan sözlüğünde “belki Eski Mısır dilinden” diye bir ibare düşmüşüm, ama inanmayacaksınız, neye dayanarak bunu yazdığımı şimdi notlarımda bulamıyorum.

***
12 Ağustos, ilave:

Hindiba konusunda klasik literatürün verilerini Emre Coşkun tamamladı. Latincede M 1. yy'dan itibaren gayet net intibum/intybum örnekleri varmış. Virgilius, Georgicon 1.120: "Strymoniaeque grues et amaris intyba fibris...". Yunanca íntybos veya entybion keza. Bkz Galenos, De alimentarum facultatibus 6.628: "οἱ δ’ οὖν ἴντιβοι ταῖϲ θρίδαξι παραπληϲίαν ἔχουϲι δύναμιν"Ayrıca Diocletianus fermanının hem Latince hem Yunanca versiyonunda geçiyor, M 3. yy sonu.

Mamafih konu orada bitmiyor, buyurun Aramice. M 350 civarında son şeklini alan Yeruşalmi Talmud'da antubîn אַנְטוּבּין "hindiba". 11. yy'a ait Raşi tefsirinde hindivey "hindiba", ama bunun Arapçadan etkilenmiş olması muhtemel.

Jastrow Aramiceden bir etimoloji vermeye çalışmış, ama Aramice sözcüğün de Yunancadan alıntı olması bence daha kuvvetli olasılıktır. Nihai kökeni belirsiz bir isim diyeceğiz. Milat döneminde, belki daha önce, bellibaşlı Akdeniz dilleri arasında top gibi gidip gelmiş. Türkçeye ağırlıkla Arapçadan alınmış olması normal, çünkü Türk kültüründe tıbbî bitkilere ilişkin literatür Arapçadır, hindiba da oradan öğrenilmiş olmalı.



11 yorum:

  1. safranbolu dolaylarında olan köyümüzde de kızılcığa kiren denir. dipnot olarak belirtmiş olayım

    YanıtlaSil
  2. Hindibanin etimolojisi üzerine almanca wikipedia dan alinti: Es entwickelte sich aus dem italienischen endivia über das griechische entybon wahrscheinlich nach dem altägyptischen tybi = „Januar“. Die Blätter wurden schon in der Antike als Wintersalat verwendet.

    Almanca dan türkceye cevirisi: Almanca isim Italyanca endivia, yunanca entybon üzerinden gelmektedir ve bu isim büyük ihtimalle eski-yunanca "tybi" = Ocak ayi kelimesi ile baglantilidir. Bitkinin yapraklari antik zamanlardan beri kisin yenen bir salata olarak tüketilmektedir.

    YanıtlaSil
  3. Sayın Nişanyan,

    Kızılcık anadoluda Güren den ziyade kiren olarak da blinir. Bu durum yine sizin tezinizi destekler nitelikte.

    YanıtlaSil
  4. Hindiba kelimisinin menşeini tesbit etmek için bitkinin menşeini tesbit etmek lazım. Ben bunu buldum:

    A Historical Dictionary of the World's Plant Foods: D-L
    Cambridge World History of Food
    Ed. Kenneth F. Kiple and Kriemhild Conee Ornelas. Vol. 2. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2000. p1767-1804. COPYRIGHT 2001 Cambridge University Press

    [The endive's] ancestor was wild chicory (probably native to India), but endive was domesticated early and grown in ancient Egypt, Greece, and Rome.

    Yani hindibanın ceddi muhtemelen yabani halde Hindistan'dan, ama erken ehlileştirilip eski Mısır, Yunanistan ve Roma'da yetiştirilmiştir.

    Birazdan etimolojisi.


    YanıtlaSil
  5. Oxford English Dictionary (online) İngilzce endive (hindiba) için bunu veriyor:

    Forms: ME–15 endyve, (ME endywe), 15–16 endiue, 15– endive.

    Etymology: < French endive = Provençal endivia, Spanish endivia, Italian endivia < late Latin *intybea adjective feminine < intibus (intubus, intybus, intubum, intybum). A late Greek ἔντυβον (10th cent.) is probably < Latin.

    Online Etymological Dictionary ise:

    late 14c., from Old French endive, from Medieval Latin endiva or Late Latin intibus, perhaps from Medieval Greek entybon (though OED considers this a borrowing from Latin), which is perhaps of Eastern origin (perhaps from Egyptian tybi "January," which is when the plant grows in Egypt).


    Buna göre Arapça hindibâ هندباء Rumca'dan alınmış olması gerek, yoksa Rumca üpsilonu yani , Rumca [i], Eski Yunanca *u > ü izah edemeyiz. Arapça -â Süryanice / Aramice determinatif ile izah edilebilir, zira Arapça Rumca, Eski Yunanca kelimeleri ekseriya o dilden almıştır. Eğer baştaki h- halk ağzında bir ses değişkliğinde gelmediyse bitkinin Hindistan'da (Arapça el-hind) yabani bulunduğundan sahte etimiloji vasıtasıyla türetilmiş olabilir. Eski Mısır menşeli Kıbtî takvim ve ay adları halen Mısır'da Miladî Takvim ve Latin menşeli ay adları (Mağrip yani Kuzey Afrika Arapları ve Berberler eskiden beri bu şemsî ay adlarını kulalnmışlardır) ve Hicrî Takvim ile beraber resmîdir. Tobi, Touba, Arapça [Ṭûba], [Ṭôbi] طوبة ayı Gregoryen 9 Ocak - 7 Şubat'a tekabül eder. Geleneksel Nil sellerinin gerileyip bitkilerin yetişme mevsiminin ilk ayıdır. Yani Sevan Bey'in notunun esası budur.

    YanıtlaSil
  6. zoğal /z/ ile başladığına göre Öz Türkçe olamaz. /r/ ile başlayan Öz Türkçe kelime olmadığı gibi /z/ < */ŕ/ ile başlayan, sonradan türeme ses taklidi kelime hariç, Öz Türkçe kelime yoktur. Herhalde Kafkas dillerinden birisinen gelmedir. Sevan Bey tekzip edebilir ama bildiğim kadarıyla Ermenice'nin altında da Hint Avrupa olamayan mechul bir dil de yatar.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Yusuf bey z ve r ile başlayan kelime öz Türkçe olamaz bilgisi nereden. Bu konuda kaynak önerirseniz sevinirim

      Sil
  7. bizim orda (batı antalya) kızılcığa eren derler (hatta eğren gibi bir söyleyişle).

    baktım tdk'nın derleme sözlüğünde var eren maddesinde. kiren -> güren -> ğüren -> eren gibi bi değişme olsa gerek.

    YanıtlaSil
  8. Hindiba bizim buralarda güneyik dedikleri çayır bitkisidir

    Bizim Niğde'de hindibaya çukur derler. Güneyiği hiç duymadım, Niğdeli babaanneme sordum, o da hiç duymamış. Hindibanın ismi yöreden yöreye değişiyor olmalı.

    YanıtlaSil
  9. Sevan bey konuyla yakından alakası yok ama bitki isimleri hakkından konu açılmışken sormam lazım: Sözlüğünüzde "Papatya" isminin Yunanca "papadia"(papaz karısı) dan gelmiş olabileceğini yazmışsınız, kesin olmadığını belirterek. İsveçce de (ve saniyorum Norveççe de) bu çiçeğe "prästkrage", yani papaz yakası derler. Burdan yola çıkarak, Yunanca hakkında çok bir bilgi birikimine sahip olmayan biri olarak, şu "papadia" daki "dia", "diagram" daki "dia" ile aynı manada olabilirmi? Fakat dilbilgisi bir yana Avrupa'daki eski papaz yakalariyla ortodox liturjisindeki papaz giysisinin aynı olmadığını düşünürsek o yönden de yanılmış olabilirim.

    YanıtlaSil
  10. Zonguldak'ta da kiren derler.

    YanıtlaSil