27 Eylül 2013 Cuma

Türkiye'nin dilleri



Dün İzmir'de Fransız Kültür Merkezi'nde Türkiye'nin ölmeye yüz tutan dilleri üzerine bir sunumum vardı. Akşam oturup bu haritayı hazırladım. Konferansı da bu harita üzerinden verdim.

Morlar Zazaca - yani Kırmançki ve Zazaki/Dimili. Biz Zazaca ayrı dil midir diye tartışaduralım, bu işlerin referansı sayılan Ethnologue Kırmançki http://www.ethnologue.com/language/kiu ile Dimili'yi http://www.ethnologue.com/language/diq iki ayrı dil olarak tasnif etmiş.

Kırmızılar Arapça - Antakya, Urfa-Harran, Mardin ve Siirt'te dört lehçe.

Fıstık Yeşili "Süryanice" adı verilen Surit veya Turoyo, Midyat ve İdil'de. Yakın tarihte nesli tükenen iki lehçe, Mlahso (Lice) ve Hertevin (Pervari), + işaretiyle gösterildi.

Gök mavisi Lazca. Onun da Atina-Ardeşen lehçesi ile Viçe-Arhave lehçesi ayrı diyorlar.

Koyu yeşiller Ermenice. İstanbul Ermenicesi, neredeyse ayrı bir dil olan Kesap (Vakıfköy) lehçesi, Hemşince ve büsbütün muamma olan Poşaca.

Sarı Gürcüce. Artvin İmerhevi, Maçaheli ve Maradidi'de üç yerleşim bölgesi. Kuzey ve Batı Anadolu'daki dağınık yerleşimler gösterilmedi.

Pembe Rumca. En büyük grup Of-Çaykara, Maçka ve Tonya'da Pontos Rumcası. İkincisi Ayvalık ve Ege'nin çeşitli yerlerine dağınık Girit Rumcası. En ufağı İstanbul ve İmroz'daki Hıristiyan Rumlar. Bir de Patriyotlar var tabii, ama coğrafi dağılımını bilmiyorum.

Lacivert - Yahudi İspanyolcası, yani Ladino veya Judezmo. İstanbul'da ve İzmir'de bilen üç beş bin kişi var, ama konuşan kalmadı.

Dağınık halde olan Kuzey Kafkasya dilleri gösterilmedi. Memlekette Çingenece (Roma) konuşan kimse halâ var mı, onu da bilmiyorum. Darende'de Hazeyn veya Hazain diye bir dil var mıdır, varsa nedir, hiçbir bilgim yok.

Halka büyüklükleri kabaca nüfusla orantılıdır (ama tam değil tabii). Kürtçenin (yani Kurmanci'nin) egemen dil olduğu bölge bej rengiyle gösterildi. Ayrıca Orta Anadolu Kürtleri (Haymana, Cihanbeyli, Şereflikoçhisar, Eskil) bej halkayla belirtildi.

18 yorum:

  1. kuzey kafkas dilleri gösterilmediği gibi batı karadenizde yaşayan laz ve gürcülerde ihmal edilmişki en az artvin rize bölgesi kadarda orada vardır.bunun dışında türkçe ile karışık çingenece hala konuşuluyor.

    YanıtlaSil
  2. Hocam Selam,

    Antakya Arapcasi Adana'da da konusulur. Total Arap nufusu 50-70 bin arasidir; merkezin nufusu 500 bin civarinda oldugu dusunulurse fena bir rakam degil. Birkac mahalle, takbiren 30-40 bin nufustur ve 1.dil Arapca'dir. Iki jenerasyon oncesi Turkce bilmez, son iki jenerasyon ikisini de bilir, aralarinda Arapca konusur. Sizin haritaya girmemis, sasirdim. Neden acaba?

    Tesekkurler

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Prochazka calismasinda Adana Tarsus ve Mersin'de gunumuzde hala 200-250 bin kisinin Arapca konustugunu soyluyor.

      http://books.google.de/books/about/Die_arabischen_Dialekte_der_%C3%87ukurova_S.html?id=Y89JMp1AJKwC&redir_esc=y

      Sil
  3. Hocam aydın ve izmirde birde edirne taraflarında çingenece konuşanlar var diyorlar.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Wikipedi de bu şekilde, Çingenece 50,000 Batı Türkiye (Edirne, Tekirdağ, İstanbul,Biga) Hint-Avrupa dil ailesi / Hint Dilleri
      http://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye'de_konu%C5%9Fulan_diller

      Sil
  4. Ladino lacivert yerine, mor olmuş.

    YanıtlaSil
  5. Hocam, Mersin,Tarsus'un oralarda arapça konuşan kalmamış mı? Oralar kırmızı gösterilmemiş?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Oraları ziyaret ettiğimde konuşuluyordu. Adana'da var.

      Sil
  6. Marmara bolgesinde Rize ve Artvinden daha fazla laz yasiyor, onlarin bu haritada yer almamasi buyuk bir eksiklik olmus.

    YanıtlaSil
  7. Hocam, Adana'da ve başka yerlerde (Mesela Eskişehir) Nogayca ve Kırım Tatarcası konuşanlar da var, onlar neden gösterilmedi?

    YanıtlaSil
  8. Pomakça hakkında da ekleme yapmayı düşünür müydünüz?

    YanıtlaSil
  9. Roman dili özellikle şarkılarda, sokak düğünlerinde yaşıyor, günlük hayatta da Türkçe ile karışık kullanılıyor. Haritada Keşan'dan Kuşadası'na Batı Anadolu'daki onlarca köyde halen çok aktif biçimde kullanılan Pomakça esgeçilmiş. Özellikle Güney Marmara'da Kapıdağ Yarımadası'ndaki balıkçı köyleri, şehre alışverişe gittiklerinde dahi kendi aralarında Pomakça konuşurlar.

    YanıtlaSil
  10. Doğu anadolu'da konuşulan Azerice'yi dilden saymıyor mu yoksa Sevan bey? Antalya'ya yerleşen Rus'un sayısı onbini geçti; bunu da es geçmemek lazım. Kars civarındaki Terekemeler, Almanlar (kaldılarsa)? Çeşitli yerlerdeki Arnavutlar, Uygurlar?

    Bulgar mübadelesi artığı Bulgarca konuşanlar da kalmıştır herhalde Marmara'da?

    YanıtlaSil
  11. hocam.germencik mursallıda patriot(rumca) ayrıca trakyada Hayrabolu vs.çingenece ayrıca çerkezmüsellim şalgam büyükmandıra da pomakça konuşuluyor.bilgilerinize sunarım.selamlar sevgiler.

    YanıtlaSil
  12. hocam elazığ ve diyarbakırdaki önemli zaza nüfusunu ıskalamışsınız gibi geldi.ayrıca şurda köy köy dil tasnifi yapılmış ilginizi çekebilir.örneğin Nameyê Dew û Mezrayanê Licê (licedeki köy ve mezra isimleri) vs... devam ediyor üstte ilçeyle ilgili bilgi verdikten sonra alttaki tabloya tıklayarak köyde konuşulan dile ulaşabilirsiniz. http://www.zazaki.net/haberler/cografya-7.htm

    YanıtlaSil
  13. zazaların hala kendi dillerinin tasnifi konusunda sözü geçen bir otorite oluşturamaması ayrıca üzüntü verici bir durum.dili bilimsel otopsiye tabi tutanlar maalesef bu dile yabancı kişiler.bu da bingöl şivesinden dersim şivesine geçerken varto,tekman gibi ağızları fark edebilmeyi, coğrafi olarak daha yakın olmasına rağmen elazığ ve dersim arasındaki müşterekliğin dersim ve siverek'ten daha az olmasını görmeyi, murat nehri'nin karşısında dilin uğradığı değişimi anlamayı olanaksız kılıyor.sonuç olarak bu durum ''kırmancki, dımılki'' gibi bir üstünkörülüğün ethnologue.com'da sergilenmesine sebep oluyor.

    YanıtlaSil
  14. domca. van ve Ağrı çingenelerinin kendilerine has konuştukları Kürtçe-Türkçe eklemeli bir dildir.

    YanıtlaSil
  15. Darende de konuşulan hazeyince kürtçe,(cinik;kürtçe jınnik,löok;kürtçe lawuk)arapça(cebel),rusça(saltat)gibi çeşitli dillerden alıntı kelimeler olduğu gibi kaynağı belirsiz onlarca kelime var.dil türkçe ve hangi dilde olduğu belli olmayan eklerle konuşulur genelde.esnafların ve hazeynce cawlan(dilenci)lerin aralarında konuştuğu dilmiş.yeni kuşaklar konuşmuyor artık.kaybolmak üzere bir üniverstede türkçenin ağzı olarak kabul edilmiş ama için de bir kaç dilden ve kendine has kelimeleri var.okuduğum tarihi bir romanda hitit kralınının taşındığı dört kollu sedye benzeri tahtara gijgir dendiğini öğrendim.hazeynce de gejgere çuval taşınan ilkel bir sedye.bu gibi değerler hızla kayboluyor anadolu ağızlarında yaşayan hititler,frigler,urartular yitip gidecek.

    YanıtlaSil