23 Şubat 2017 Perşembe

Hikmet incileri 12


TRT3 günlükleri
Chick Corea'ya bayıldığımı söyleyemem. Ama Bach ve Mozart kayıtları, hakikaten, ferah bir nefes gibi.

1974'te Yale'e ilk gidişimden birkaç hafta sonra New Haven'de bir kafeye Corea geldi. Ondan kısa bir süre sonra da Django Reinhard konseri duyuruldu. Farnam Hall'daki odamın duvarları bomboş olduğundan bu ikisinin posterini bir yerden söküp yapıştırdım. Aylarca baş ucumda durdular.

piccolomini library ile ilgili görsel sonucu
Piccolomini Kütüphanesi, Pinturicchio'nun freskleri
Güzel yerler
Siena'daki Piccolomini kütüphanesi en güzeli dedik bir yazımızda.  İsviçre'de St. Gallen manastırı kütüphanesi ile Avusturya'da Melk manastır kütüphanesi ikincilik için kapışırlar. Barok'un şaşaası var tabi, ama Rönesans'ın insanın ayaklarını yerden kesen cüretli içtenliği başka.

Prag yakınındaki Troya şatosunun büyük salonu beni etkilemişti; tavan resimlerine daldın mı kolay kolay çıkamazsın. Salisbury katedralinin dantel misali tonozları var.  Canterbury katedrali ise, inanmayacaksın, yamuk olduğu için insanın yüreğini yakalıyor.

Bunlar gibi daha bin tane var mutlaka. Benim aklımda kalanlar bunlar.

Hoparlör
İsrail geceleri hoparlör ile ezan okumayı yasaklamış. Bu zalim kararın mağdurları da "kimliğimize saldırıdır" diye ayaklanmışlar.

Hoparlör İslam kimliğinin mütemmim cüzü müdür?

Düşünürsen evet, olabilir. Hoparlörsüz zor...

Kömür
" Türkiye yılda 30 milyon ton taşkömürü tüketirken bunun sadece 1,5 milyon tonunu üretiyor...Yani %92 oranında dışa bağlı durumda. Vıy vıy aman." (Cumhuriyet, 8 Şubat)

Peki içte bunun tonunun üretim maliyeti kaç para, Çin'den alınca kaç para?  Fiyat düşürmek için işçinin köle koşullarında çalıştırılmasına var mısın? Overhead gideri kısıldı diye Soma'da 300 işçi ölünce bağıracak mısın? Dışarıda 3 dolara satılan kömürü içeride 7 dolar verip alan hükümete şarlayacak mısın?

Ulusların Düşüşü
Acemoğlu'nun tezinde beni rahatsız eden taraf şu. Diyor ki, kalkınma için barış, hukuk, saygı, düzen, kural vb. gibi lazım. Oysa benim bildiğim kırmızı ışıkta duran adamdan yatırımcı olmaz. Cortes mi durmuş, Rockefeller mı, Afrika'yı feth eden Cecil Rhodes mu?  

Büyümenin şartları yanılmıyorsam üçtür. Bir, sonsuz inanç. İki, kahredici güç.  Üç teknik üstünlük. Bugünün dünyasında ilki yok, ikiyle üç sadece ABD'de var. Yeter mi, göreceğiz.

1921 ruhu
13 Şubat'ta Cumhuriyet'te Orhan Gazi Ertekin'in son derece aydınlık ve aydınlatıcı röportajı.  Tek anlamadığım cümle "1921 ruhu üzerinden yol alacağımız dönemdeyiz," onu da Cumhuriyet manşet yapmış.

Nedir 1921 ruhu? Başkomutanlık Kanunu mudur? Mustafa Kemal'in bir yandan İngilizlerle öbür yandan Enverciler arasında sıkışıp orduya sığınması mıdır? Kuvayı Milliye'nin tasfiyesi midir? Bilemedim.

9 yorum:

  1. Sevan bey, burada yazilan yorumlar size ulastiriliyordur umarim. Cevaplarinizi 4 gözle bekliyoruz.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Valla son zamanlarda lafı çok uzatıyorlar, sonuna gelinceye kadar başını unutuyorum. Kısa ve öz olunca okuması da cevaplaması da daha kolay.

      Sil
  2. Re: Komur
    Cekersin komure %200 gumruk vergisi, olur Turkiye'de uretim fizibil. Cok zor degil. Hem ticaret acigini kapatarak TL'nin alim gucunun belini de dogrultursun. Issizlik hafiften azalir. Ne karsiliginda? Orta-ust sinif elektrige/isinmaya daha cok oder. Yurt icinde uretilen tuketici urunleri biraz zamlanir. Bu zamandan oturu ic tuketim azalir, orta sinif para biriktirir, ilerde yatirim olur. Neticede pozitif sanki. ABD'nin canavar gibi buyudugu 19. yuzyilda, devletin tek gelir kaynaginin gumruk vergisi oldugunu unutmamak lazim. Gelir vergisi toplamaktansa, gumruk vergisi almak, yarattigi negatif eksternaliteler acisindan daha iyi gibi.

    Re: Uluslarin Dususu
    Girisimci tip her zaman bulunur. Rusya'da da var, Nijerya'da da. Problem Fukuyama'nin 'Trust' dedigi sey. Insanlar is yaparken, borc alirken, borc verirken, cek kabul ederken, mal teslim ederken, devletin yasalarina gore is yapmaya calisirken belirsizlik var mi? Pazar islemlerinde risk ne kadar? Bu ulkede ceklere guvenilir mi? Bu ulkede soz akit midir? Butun bunlar ekonomik velositeyi azaltir ya da artirir. Dahasi, bu bilesik faiz mantigiyla calisir. Ekonomik surtunme ne kadar azsa, ekonomi daha hizli buyur, daha hizli gelisir; bu gelisme daha cok firsat yaratir, bu firsat ilerde daha cok buyume/gelisme olarak geri doner.

    Kisacasi kalkinmak icin cozmen gereken problem, ne oranda dahi/girisimci urettigin degil, ne oranda deadweight, eblek, muhtac, kriminal, problem cikarici, toplumsal guveni dusurucu adam urettigindir. Piyasadaki her bir dolandiricilik, her bozulan akit, her teslim edilmeyen mal, piyasanin tamaminin guvenini dusurur, yatirimcilarin modellerindeki surtunme katsayisini arttirir. 1. Dunya ile 3. Dunya arasinda fark, az cok budur: genetik alt siniflarin ne kadar kalabalik? Mesela Orta Dogu'da icevlilik (endogamy) %30 ila %50'lik bir alt sinif olmasini garantiliyor. O kadar kalabalik bir alt sinif ile (90 IQ'nun altinda kalan grup) hic bir sey yapamazsiniz. Egitim de cozum degil malesef (IQ farkliliklari %50 ila %80 kalitsal kaynakli). Avrupa'nin farki, Bipartite Manorialism sistemini bin yil uygulamis olmalari. Bin yil boyunca her yil, toplumun en problemli %1'lik kesimini astiginizi hayal edin. Ustune aristokrasinin alt siniflardan daha cok alt soy urettigini hesaba katin (yine manorialism'in sonucu). Ustune kilisenin icevliligi obsesif bir sekilde yasakladigi gercegini anlayin. Avrupa'da yaptiklari sey bu. (Çin'de farkli yoldan benzeri durum soz konusu) Netice: uniform genetik orta-ust siniftan olusan ulkeler. Simdi degisiyor tabii demografi. Kuzey Afrika'dan 'taze kan' ithal ediyorlar. Kuzey Afrika'da gorulen normlar da beraberinde gelecek tabii.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Madem IQ'yu yükseltemiyoruz. Düşürelim! Gorilin IQ'sunun 80 falan olması lazım zaten. Topu topu 10 puan düşürcez. Goriller çok daha özgürler. Özgürce çiftleşebiliyorlar. Din olayı yok. Doğada koşturup duruyorlar. Hep bu aradaki IQ'lar sıkıntılı. Goril desen goril değil, insan desen insan değil.

      Sil
    2. IQ demişken Flynn Etkisini de unutmamak lazım.

      Sil
    3. Emrah Durmaz:
      O 80IQ'lu goril iddialarini ben de duymustum ama neye dayanarak soyluyorlar bilmiyorum, zira, gorillerin zekasi insan zekasi ile IQ testleri uzerinden mukayese edilemez (incommensurable). IQ dedigimiz sey, belirli testlerdeki skorunuz sizi toplumun hangi yuzdesine koyuyor sorusunun cevabidir. (IQ'nun onemli olmasinin sebebi on goru gucu (predictive power). Benim bildigim sosyolojide IQ'nun yanina yaklasan predictor yok.) 100 IQ mesela 'Raven'in Progresif Matrisleri' testinde (ki tek kelime icermeyen bir testtir, kulturel bias'i azaltmak icin) Ingiltere ortalamasi kadar dogru cevap vermissiniz demek. 85 IQ ise Ingiltere'nin %80 küsüründan daha kotu skorunuz var demek. Bildiginiz normal distribusyon, 15 IQ puani = 1 standart sapma, ortalama Ingiltere skoru = 100 IQ. Turkiye'ninki 90 mesela. Arap ulkerinde dusuk 80'lerde olmasi lazim. 105'in altinin soyut dusunmedigini ve okudugunu tam olarak anlayamadigini hatirlatayim (Turkiye'nin %80'inden fazlasi okudugunu (tam olarak) anlayamaz demek malesef; evet bilimsel olarak).

      Aradaki IQ'lar sikinti yorumunuz cok dogru. 80-90 IQ arasi kriminel fabrikasi gibi. 80'in alti suc isleyemeyecek kadar ebleh, 90'in ustu suc islemeye ihtiyac duymayacak uretkenlige sahip, 80-90 arasi ise siradan suclu (kapkacci, hirsiz, katil, tecavuzcu) olma potansiyeli en yuksek grup. Bilin bakalim Turkiye'de bu grubun yuzdesi kac? (Cevap: ~32). Ortalama IQ'su 105 olan ulkede (mesela Japonya) kac? Cevap: ~%15.

      Tugsan Topcuoglu:
      Flynn etkisi ilginc ve tam olarak kaynagi bilinmiyor. Benim bildigim kadariyla en yaygin kabul goren hipotez 'test yapma' kulturunun yayginlasmasi ile bir sonraki nesilin testleri daha iyi 'hack'lemesi. IQ'nun olcmeye calistigi sey olan 'general intelligence', yani g denilen seyin artmadigina isaret eden seyler var. Mesela tepki sureleri g ile baya saglam korelasyonlu. Ama ortalama tepki surelerinde 20. yuzyilda dusus goruluyor.

      Ote yandan, insan populasyonlari arasindaki IQ farkliliklari cok robust duruyor (yani Flynn etkisi gruplar arasindaki ortalama IQ farkini baslarda cok az azaltmis, sonra (70'lerden beri yanlis hatirlamiyorsam) azaltmamis, farklar sabit kalmis). IQ farkliliklarinin %50-80'nin kalitsal olmasiyla uyusan bir gozlem.

      Son olarak Flynn Etkisinin durdugunu hatirlatayim. Kadinlarin egitim duzeyi arttikca daha az cocuk sahibi oluyorlar (egitim duzeyi IQ ile pozitif korelasyonda, yani IQ'su yuksek kadinlar daha az cocuk yapiyor). Dunya'nin her yerinde, ama ozellikle Bati'da, felaket disjenik bir trendin icindeyiz, Zeus sonumuzu hayir etsin.
      http://www.pnas.org/content/114/5/E727.short

      Sil
    4. Aşağılık ve haksız mahkûmiyeti yüzünden Sevan Hoca geniş geniş yazamayınca neyse ki imdada yorumcular yetişiyor.

      İnşallah Sevan Hoca bunları okuyup cevap verme fırsatı bulur.

      Çünkü biz bilmeyenlerin, siz bilenlerden öğrenmemiz gereken çok şey var.

      Sevan Hoca'nın yorumlarında olduğu gibi Sn. Emrah Durmaz ile Sn. Frank'in yazdıkları içerisinde katılmadığım bazı kısımlar fakat yorumlarınızdan çok faydalanıyorum.

      Bu zahmete girip de görüşlerinizi paylaştığınız için teşekkür etmek istiyorum.

      Sil
  3. "Anomi çoksa vatandaşta güven kalmaz, ekonomi durur" sanki küçük burjuva - memur dünyasının hayali. Büyük servetler daima en ekstrem anomi şartlarında birikmiş. Bkz. Hindistan, Afrika, ABD Vahşi Batısı, 1990'lar Rusya'sı.
    Milletin çeki boş çıktı diye ticaretten ürken adamdan tüccar olmaz.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. > Milletin çeki boş çıktı diye ticaretten ürken adamdan tüccar olmaz.

      Red herring. Is yapmanin masrafi artiyorsa, kapital kaçar, ya da gelecek kapital gelmekten vazgecer. Basit arz/talep. "Dusuk guven" ortami gelismis endüstrilerin kurulmak icin ihtiyac dugydugu serbest piyasa altyapisinin kurulmasina engel olur. Facebook'u, Tesla'yi, PayPal'i, Microsoft'u, Google'i, IBM'i, Ford'u, Boston Dynamics'i tuccarlar kurmuyor.

      Bilgisayar piyasasi (IBM) yoksa yazilim sirketi (Microsoft); sirket uretkenligi (Corporate Porductivity) piyasasi yoksa, bilgisayar piyasasi; buyuk sirketlerin operasyonlari icin isletme piyasasi yoksa, sirket uretkenligi piyasasi; ve son olarak serbest piyasanin calismasini mumkun kilan guven (rule of law) yoksa sirket isletme/yonetme piyasasi var olamaz, cunku buyuk sirketler guvensizlik, belirsizlik, yuksek risk, ve dolayisiyla yuksel operasyonel masrafi olan pazarlara girmek istemezler.

      Ha tuccarlar dunyanin en anarsik yerlerinde bile bulunur, orasi dogru. Bu tip ekonomiler hizli buyumez ama, 'bazaar culture' (pazar ekonomisiyle karismasin) denilen, milletin birbirini kaziklamaya calistigi, guvenen tiplere 'enayi' gozuyle bakilan, sevimsiz yerler. Amerikan ortalama KOBI'sini Turkiye'deki sirketin basina getir mesela, tutunamaz. Turk KOBI'sini Amerika'ya gotur, servetini katlar.

      Sil