15 Nisan 2018 Pazar

Küçük Anadolu bulmacaları

İki tane Derevenk var. Daha meşhur olanı Kayseri kentinin Doğu kenarında, Germir ile Tavlusun arasındaki güzel vadi. Dört bir ucu Rum ve Ermeni kiliseleriyle bezenmiş bir yer. Vadi içindeki Surp Sarkis Ermeni manastırı 12. yy’dan itibaren kaydedilmiş.[1] Vank “manastır” demektir, Türkçede umumiyetle Venk olur. Soru, baş tarafı Türkçe dere mi, yoksa Ermenice der “rabb, hazret, İsa”mı? Her ikisi de olabilir. Kaynaklar bilgi vermiyor.
Germir Kayseri merkezin 6 km kadar doğusunda tarihi bir şehir. Garmir, antik telaffuzda Karmir, Ermeni kaynaklarında 4. yy’dan bu yana “Kayseri kenti” anlamında kullanılır. Karmirk Կարմիրք “Kayseri ülkesi” yani Kapadokya demektir. Türkiye’de adı Germiri, Germüri, Garmiri, Germıranıs ve benzeri olan altı yedi yer var Elazığ, Dersim, Erzincan ve Kelkit taraflarında. Bunlar “Kapadokyalı” mı demek, garmir sözcüğünün Ermenicedeki diğer manasıyla “kızıl” mı demek, bilemiyoruz.
Öbür Derevenk Şereflikoçhisar ilçesi Yazısöğüt köyü. Esasen köyün değil yandaki dramatik görünümlü kel dağın adıymış. 39°04'06.73"K  33°37'38.78"D pozisyonunda kusursuz bir manastır yeri görüyoruz. Yerinde görmeye bile gerek yok: dağ başında ıssız bir çanak, su kaynağına yakın, korunaklı, uzaktan Kızılırmak’ı görüyor ama kendisi görünmüyor. Nitekim bu noktadan çıkıp aşağıda Derevenk köyünü besleyen derenin adı neymiş? “Gafur Deresi”. Külahıma anlat, Gâvur Deresi olduğu belli.
Bu köyün 2 km güneyinde Anadolu’nun saklı incilerinden biri, Parlasan. Köyün ortasındaki dev höyüğe dikkat: Erken Tunç çağından (yani MÖ 3000’lerden) beri önemli bir yer olduğu aşikar. Roma-Bizans devrinde adı Parnassós imiş, Yunanistan’daki Parnassós dağı ve Paris’teki Montparnasse ile adaş; Türkçesi sözcüğün akkusatif halinden Parnason veya Parnasun şeklini alır. Hititçe parna- “ev” demek diye birkaç yerde yazıyor, ama Şikago Üniversitesinin büyük Hititçe sözlüğünde (Volume P, 176) parna- “kilim gibi bir tür kumaş, perde, yaygı” diye açıklanmış. Vurgulu –ssós eki Anadolu, Girit ve Yunanistan’da antik-öncesi çağdan kalan elliye yakın yer adında mevcut; muhtemelen “yer, yurt, kasaba” gibi bir anlamı olmalı.
İşte bu Parnassos/Parlasan kasabasından gelip Got’lara, yani Almanlara esir düşen bir vatandaşın evladı olan Ulfila yahut Wulfila (“Küçük-kurt”) adlı şahıs sene 350 dolayında İncil’i ilk kez Got diline çevirmiş.[2] Bu mühim bir olay, çünkü elimizde Almanca ve benzeri Germanik dillerle ilgili en eski belge bu İncil çevirisi. Şöyle bir şey:
atta unsar þu in himinam, weihnai namo þein. qimai þiudinassus þeins. wairþai wilja þeins, swe in himina jah ana airþai.
Uğraşırsanız çözersiniz: Vater unser Du in Himmel, geheiligt Name dein, komme Justness dein, werde Wille dein, so in Himmel ja an Erde
Luther’e göre: Unser Vater in dem Himmel. Dein Name werde geheiligt. Dein Reich komme. Dein Wille geschehe auf Erden wie im Himmel.



[1] Drtad Arkebiskobos Balyan, Hay Vanorayk' [makaleler, 1883-1914], Eçmiadzin 2008.
[2] Parlasan bağlantısını Kayserili Philostorgius’un 430 tarihli Kilise Tarihi’nden öğreniyoruz. Şurada: Philostorgius Church History, ed. Philip R. Amidon (Atlanta 2007).

8 yorum:

  1. Bu durumda pezevenk tapinak fahisesi mi oluyor? Kelimenin soylenisi neden pezevek (poz-avak) degil de pezevenk (poz-venk). Pozavak'in Turkce soylenisini pezevenke cevirmek biraz zorlama gibi. Halbuki pozvenki Turkceye fonetik olarak pezevenk cevirmek daha kolay. Acaba kelime Ermenilerin Hristiyanligi kabulu oncesinden geliyor olabilir mi?

    YanıtlaSil
  2. Ortalık (Sürbahan) Surp-Ohannes ismin de köyler ile dolu.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Lisedeki müdürüm ülkücü ve Erzurumluydu, soyadı da Sürbahan'dı. Acaba ne demek diye hiç düşünmemiştim. "Aziz Ohannes" soyadlı birinin ülkücü olması çok iyiymiş, beyefendi öğrense ne yapardı merak ediyorum.

      Sil
  3. Parev,
    Ikinci Derevenk için ben http://wikimapia.org/#lang=fr&lat=39.079441&lon=33.586965&z=17&m=b&show=/31299461/tr/Yazısöğüt-(Derevenk)&search=ankara
    linkini öneriyorum, Derevenk mezarligi olarak gösteriliyor...

    YanıtlaSil
  4. Konunun hakimi değilim ama Parlasan kısmına bir katkıda bulunmak isterim:
    Bildiğim kadarıyla -ssos eki luvi kökenli olduğuna işaret. (-ašša). Çiviyazılı kaynaklarda Parnašša adında şehir isim(leri) geçiyormuş. Ama yerleşim bahsedilen Parnassós ile örtüşüyor mu bilmiyorum. Öyle bir bilgiye rastlamadım.

    ilk paragrafa göz atın:
    A Companion to the Ancient Greek Language s.217

    ve de şuraya:
    Indo-European Poetry and Myth s.8

    YanıtlaSil
  5. Sevan bey, yanılmıyorsam daha önce de rica etmiştim. Çemişgezek bölgesi hakkında bilginiz veya kaynağımız varsa paylaşabilir misiniz?

    YanıtlaSil
  6. Mamoste merhaba kürt oyun ve spor tarihi ile ilgili bir çalışmam var. Oyun sözcüğünün etimolojik açıklamaları lazım. İnternetten araştırırken sizin bir yazınız olduğuna denk geldim. Ne yaptıysam bulamadım

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Şu yazı olmalı. http://nisanyan1.blogspot.com/2013/03/oyun.html

      İlk kısmı zayıftır, o yüzden kaldırmıştım.

      Sil