5 Haziran 2012 Salı

İran notları


KADIN
15 gün İran’dan sonra Doğubeyazıt’ta ilk izlenim: sokaklarda kadın yok. Olanların büyük çoğunluğunun başı örtülü. Açık olanların yüzünde, kibirle nefret karışımı bir savaş maskesi: dokunursan yakarım! Göz göze gelmenin imkânı yok.

İran'ın her yerinde sokak halkının yarısı kadın. Hepsi örtülü, tabii, ama epey bir kısmının yüz ifadesi cıvıl cıvıl, kafanın arkasına kaymış uyduruk bir eşarp. Gözlerine baksan gülmeye başlıyorlar.
 
Hemedan'da beş sürücüden biri kadın. Mehabad ve Senendec gibi ağır taşra kasabalarında on sürücüden biri kadın. Doğubeyazıt'ta bir tane kadın sürücü görmedim. 


ŞİDDET
Diğer fark: havaya sinmiş şiddet hissi. Doğubeyazıt çarşısında amaçsızca dolanan bir sürü erkek, onar-onbeşerli gezen ayakkabı boyacısı çocuklar, gözlerinde çakal pırıltısı. Sınırdan girer girmez, “humm hümmm htannn htünnn” diye hömkürerek talim yapan askeri birlik, elde otomatik tüfekler. Adım başı polis, ağır silahlı. Biliyorum, doğu böyle, batı o kadar kötü değil. Gene da var memleketin havasında bir şeyler.

İran daha yumuşak, daha mülayim. İnsanlar genellikle nazik. Polis Türkiye’yle kıyaslanmayacak kadar az, çoğu temiz suratlı genç çocuklar, soru sorunca utangaç utangaç gülümsüyorlar. Uçsuz bucaksız bir Yozgat çarşısı düşün: öyle. Daracık bir dünya içinde kendince kibar, konuksever. Daha alçakgönüllü.

Trafik kaotik, ama genellikle Türkiye’den daha saygılı. Diğer sürücülere sövüp sayan az. Arabanın biri küt diye önüme kırdı. Ben “oha” hareketi yapınca adam arabadan indi, el salladı, özür diledi.

Harici (yabancı) görünce şaşırıyorlar. Otomatik refleks: buyur, çay içelim, sohbet edelim. Ama bizdeki o yapışkan ısrar da yok.

Bisikleti hiçbir yerde kilitleme gereği hissetmedim (hoş, zaten kilidim yoktu). Doğubeyazıt’ta ilk kez biraz endişelendim. Otelin avlusu bile pek güvenli gelmedi.

Kırk kişiden duyduğun mantra: “İran’da emniyyet waar, azadî yoox.”


KİTAP
İran’a girerken gümrükte ilk izlenim. Çantamdaki kitaplara takıldılar. Bunlar ne? Abrahamian, A History of Modern İran. Geert Mak adlı Holandalının In Europe isimli gezi/tarih kitabı (nefis bir eser, okuyun derim). J. M. Synge, The Aran Islands, İrlanda romantik milliyetçiliğinin klasiği. Bir de Sedat Laçiner’in İçimizdeki İsrail adlı hezeyannamesi. Bu kitaplarla İran’a giremezmişim. O zaman girmem dedim. Epey tartıştık. Sonunda saldılar.

Memleketi biraz tanıyınca anlıyorsun. Alışık değiller. Piyasada kitap diye bir şey yok. Urumiye 400.000 kişilik şehir, Kermanşah 700.000, Hamedan 300.000 ama bir sürü üniversitesi var. Allah için bir tane kitapçı dükkânı yok. Ders kitapları okulda fotokopi olarak verilirmiş, din kitapları da camide. Başkaca kitap yok. Tahran’ı bilmem, ama taşrada görülmüş şey değil.

Doğubeyazıt çarşısında 100 metre dahilinde üç tane kitapçı/kırtasiyeci. Üçünde de güncel çoksatanlar, bir sürü Kürt propagandası, aşk romanları. Ama sonuçta seviyesi yerlerde sürünse de, kamu fikriyatını ilgilendiren bir sürü kitap var, ve anlaşılan satıyor da. Soner Yalçın’ın boktan kitabının bile bir memleket için ne büyük lüks olduğunu idrak ediyorsun.


SOSYALİZM
İlk gün Hoy, ertesi gün Salmas. Ben bu duyguyu tanıyorum. Evet: 1980 Çekoslovakya, ya da 1990 Erivan. Aynı kasvetli kıstırılmışlık havası, sosyalist rejimin riya ve propaganda dolu zehirli atmosferi. Adım başı, vatandaşa ulusal görevini hatırlatan propaganda tabelaları: Namaz sütun-e İslam est, Allahü ekber, Ya Ali ya veli vs. Marx ve Lenin yerine, Hazreti Ali portreleri, aynı devrimci ciddiyet, çatık kaş, kalkık çene. Tüm sokak adlarında rejim propagandası: Oktobr İhtilali yerine Şehidan caddesi, Leninski Prospekt yerine Veliülasr bulvarı, Proletarski yerine Vahdet veya Risalet meydanı.

Bunları ciddiye alan bir Allahın kulu var mıdır? Sanmam. Orta kademedeki memurun, bir üst kademeye sadakat bildirme eylemidir bunlar. Yoksa sokaktaki adamın umurunda bile değil. Humeyni’nin sülalesine küfredip geçiyor, o kadar.

Buradaki kasvetin sosyalist rejim kasvetinden tek farkı, küçük girişimciyi yok etmemişler. Aksine, memleket bir baştan bir başa küçük dükkâncı, küçük tamirci, küçük taksici, küçük pazarcı, küçük imalatçı ile dolup taşıyor. Esnaf Cumhuriyeti. “Küçük kapitalist sosyalizmi” desek uyar mı acaba?
  

KAPİTALİZM
Küçük sermayeyi serbest bırakırken, büyük sermayeye nefes aldırmamışlar. Büyük işletmelerin tamamına yakını devlet tekelinde. Hayır, devlet demek yanlış, molla mafyasının tekelinde: siyasi sadakat ve korku üzerine kurulu dev bir çıkar çarkı. Eski Sovyetlerdeki parti mafyasının eşdeğeri.

Büyük üretim durmuş, çürümüş. Taşıt araçlarının hepsi 1970’ler modeli ve dökülüyor. Beyaz eşya sektörü Türkiye’nin kırk yıl önceki seviyesinde: kaba, ilkel, özensiz. Benzin istasyonları çöplük görünümünde; her birinin önünde yüzlerce araçlık kuyruk. İnşaat sektörü kasaba taşeronluğu seviyesinin ötesinde hayat belirtisi göstermiyor Tahran belki farklıdır, bilmem; Tebriz’deki yeni binalara bizim Selçuk belediyesi dönüp bakmaz.

Televizyon beş yahut yedi kanal; hepsinde aynı içi geçmiş molla propagandası, devlet bültenleri, ilkokul müsameresi tadında diziler, çiçekli fonda Kuran ayetleri. Reklam sektörü taş devrinde, çünkü reklamı yapılacak marka yok. Doğru dürüst büyük mağaza yok. Starbucks yok. AVM yok. Turizm yok. Her şehirde Şah zamanında yapılmış bir iki otel, Tusan otelleri tadında, belli ki o günden beri tamirat görmemiş. Çoğunda o günden beri çarşaflar da pek değiştirilmemiş.

Kredi kartı ile daha tanışmamışlar. Oto kiralarlar mı diye araştırdım, henüz öyle bir şey duyulmamış.

Büyük kapitalizm olmaz olsun, peki. Ama o olmayınca, o kapitalizmin ve onun getirdiği gelir ayrışmasının gölgesinde büyüyen özgürlük adacıkları da hak getire – ne sanat galerileri, ne özgün butikler, kaçık kafeler, sıra dışı lokantalar, duyulmamış müzikleri çalan radyolar, alışılmamış fikirleri söyleyen yazarlar. Her yerde aynı sıradanlık, aynı ucuzluk, aynı uçsuz bucaksız ve çıkışsız vasatlık. İlk bir iki gün sempatik gelebiliyor doğrusunu istersen: Yozgat çarşısı da sevimlidir, bir yere kadar. Ama hayat boyu buna mahkûm olduğunu düşün!

Doğubeyazıt’ta MM Migros vardı. Tavaf eder gibi dolaştım, rafları okşadım. O bolluk, o ihtişam, o emek! Bir sürü alacalı bulacalı işe yaramaz mal belki, evet. Ama başka ve uzak bir dünyaya açılan bir kapı. İnsanları o sefil kasaba yaşantısının ötesine çağıran bir siren şarkısı.


DÜNYA
Dünyadan çok kopuklar.

Resmi televizyon içler acısı. Sanırım başörtüsüz kadın göstermek yasak olduğundan, hayvanlar alemi belgeselleri dışında yabancı film oynatamıyorlar. Basın beş on sayfalık propaganda bültenlerinden ibaret. Kitap yok. Yabancı basına ulaşmak imkânsız ötesi. İnternette bildiğin büyük sitelerin hepsi (face, twitter, blogger, youtube) yasak. Türk basınının çoğu yasak. Aradıklarımdan sadece Taraf serbestti nedense; o da paralı olduğundan, kredi kartının duyulmadığı bir ülkede kimseye faydası yok.

Turizm yok: 15 günde, bir iki Türk kamyon şoförü ile Suriyeli bir üniversite öğrencisi dışında tek yabancıya rastlamadım.  Yabancı dil bilen yok gibi bir şey. Pasaport almak çok zor değilmiş.  Ama herhangi bir ülkedeki fiyat düzeyi İran’ın ortalama beş ila on katı olduğundan, servet sahibi olmadıkça yurt dışına seyahat etmek zor.

Herkeste uydu varmış gerçi. Batıdaki Türk vilayetlerinde millet sadece Türk televizyonu izliyor. Oradan bakınca Türkiye refahın, zenginliğin, uygarlığın, özgürlüğün adeta Kâbesi. Reklamlara bak, ağzın açık kalır. Ne mutlu insanlar! Ne kibar bankalar! Özgürlüğün güvencesi, esnek ve emici pedler!

Türkiye’nin bu derece ezici bir kültürel/ekonomik üstünlük kazandığı bir dünyada, yarın öbür gün İran’ın başına bir şey gelirse, beşyüz yıldan beri Acemlerle yaşamaktan memnun görünen İran Türkleri ne tepki verir? Türkiye’nin başına bundan dolayı hangi gaileler açılır? Doğrusu, kestirmek kolay değil.

TÜRKLER
İran’da hekes Türkçe bilir diye anlatırlardı. Tam doğru değil. Son derece net bir coğrafi bölünme var. Doğu ve Batı Azerbaycan, Erdebil ve Zencan vilayetlerinde toplam sekiz milyon kadar Türk yaşıyor. Bu bölgelerde standart konuşma dili Türkçe. Sokakta herhangi birine hiç tereddüt etmeden Türkçe hitap edebiliyorsun. Köy isimlerinin birçoğu Türkçe. Hoy ve Maku civarındaki Kürt azınlık da ikinci dil olarak Türkçe konuşuyor. Astara civarında Talış dili konuşan Sünni azınlık çarşıda gündelik iletişim dili olarak Türkçe kullanıyor.

Türk bölgesinin dışına çıkınca Türkçe bilen insan binde bir. Güneye doğru inince Mehabad’dan öteye standart dil Kürtçe. Daha güneyde, Kermanşah’ı geçince Lurice başlıyor. Hazar Denizi kıyısındaki Reşt civarında yerli ahali Farsçanın yanı sıra Gilaki konuşuyor; Türkçe bilen yok. Harbi Farsileri sadece Hemedan’da gördüm galiba.

Erdebil-Tebriz-Merend-Maku üzerinden Doğubeyazıt’a gelmek tuhaf bir duygu. Türk diyarından çıkıp Kürdistan’a geliyorsun.


İSLAM
Onbeş gün boyunca İran’da alenen namaz kılan kimseye rastlamadım. Türkiye’ye geçince dakika bir gol bir, Gürbulak gümrüğünde amca kamyonun yanına seccadeyi sermiş, akşam namazında. İlk Cuma Salmas’ta, ikinci Cuma Fuman’da Cuma camiine uğrayıp kapıdan içeri baktım. Ahım şahım bir kalabalık yok, bizim Selçuk’taki Tahsin Ağa camii daha işlektir.

Karşılaştığım herkes, istisnasız, Humeyni’nin, Ahmedinejad’ın, mollanın, rejimin ebesini sinkaf etme kararlılığındaydı. Onbeş ayrı şehirde belki yüz kişiyle sohbetin akışı: “İran’ı nasıl buldun?” “Ehm, çok yahşı, ehali mihmanperveer, gak guk.” Muhatabın yüzünde acıma ve küçümseme ifadesi belirir. Mollanın ve Ahmedinejad’ın ebesi anılır. Sohbet ilerlerse Humeyni de anma faslından nasibini alır.

Hatırlar mısınız, eski Sovyet bloku ülkeleri dünyada sosyalizme inanan kimsenin bulunmadığı yegâne ülkelerdi. İran da galiba o yolda, Müslümanlığa inanan kimsenin kalmadığı bir ülke. Ben (Hemedan’da iki üniversiteli genç dışında) entelektüel kesimden kimseyle karşılaşmadım; ama bizim Celal Mordeniz’in anlattığına göre, dünyanın hiçbir yerinde Tahran’daki kadar çok ve radikal ateiste rastlamamış.

Türkiye’nin de böyle bir molla tedavisine ihtiyacı var mıdır acaba?

12 yorum:

  1. Türkiye'yi, molla şok tedavisi değil, kurtarsa kurtarsa dünyanın Türkiye'den veya Türklerden ibaret olmadığını ve gelişmiş ülkelerden öğreneceğimiz ve alacağımız daha çok şeyin olduğunu kafalara yerleştirmek kurtarır. Ha bunu nasıl yaparız, o ayrı mesele. İnternetin bu konuda çok faydası olduğunu bizzat kendi tecrübelerime dayanarak söyleyebilirim. Ama tabii İnternet tek başına yeterli değil. Kafaların öncelikle dünyaya ve yeniliğe açık halde olması gerekiyor.

    YanıtlaSil
  2. İstanbul'suz bir Türkiye profili ne kadar gerçekçi olursa Tahran'sız bir İran da o kadar olabilir. Gerçi taşra çok daha gerçekçi ve net bir resim sunar o ülke hakkında ama büyükşehirsiz de eksik kaldığı muhakkak.

    YanıtlaSil
  3. peki zaten iranlılar dini inançları gereği namaz kılıyorlar mı ki namaz kılanla karşılaşmamış olmak şaşırtıcı bu kısmını anlayamadım? zaten ibadet şekilleri farklı değil mi

    YanıtlaSil
  4. Lütfen bir TV kanalı Sevan Nişanyan'a dünya turu programı yapmasını teklif etsin.

    YanıtlaSil
  5. peki zaten iranlılar dini inançları gereği namaz kılıyorlar mı ki namaz kılanla karşılaşmamış olmak şaşırtıcı bu kısmını anlayamadım? zaten ibadet şekilleri farklı değil mi

    Sen İranlıları Alevilerle karıştırdın sanırım. İranlıların büyük çoğunluğu Caferi Şiidir, geri kalan nüfusununsa büyük çoğunluğu Sünnidir. Sünnilerde İslamın 5 şartı ne kadar şart ve farzsa, Caferi Şiilerde namaz da dahil İslamın 5 şartı ve hatta daha da fazlası o kadar şart ve farzdır.

    YanıtlaSil
  6. Kaç kuşaktır dindar olmakla kalmayıp içinde sahiden doğunun medreselerinde yetişmiş mollası da eksik olmayan koyu dindar bir sülaleye hem de hem anne hem de baba tarafı itibariyle birbirinden daha dindar aslında zaten birbirinin de akrabası olan bir sülaleye doğmuş olmak gibi ağır bir talihsizliğe maruz kalmış bir ademoğlu olarak İranlı kardeşlerimin hissiyatını anlamakla kalmıyor sonuna kadar paylaşıyorum.

    YanıtlaSil
  7. yazının bağlanışı süper olmuş:)

    YanıtlaSil
  8. Sistem, düzen vb konulardaki gözlemlerinizden belki de daha kıymetli olanı, oranın insanları için söyleyebilecekleriniz. Belki de kıyaslamalı insan tahlillleri... Sokaklarda atılabilen kahkaha miktarları... Karşındakini anlama, başka bir dünyadan birşeyler dinleme isteği... Komşusuna, komşusunun sesine kayıtsız kalmama çabası... Sokaktaki bir yabancıyı "garip" mi yoksa "fırsat" mı olarak gördüğü... Elindekileri başkalarıyla paylaşma ya da kaçırma arzusu... Gözlerinde şiddeti mi yoksa yüreğini mi taşıdığı... Bunlara biraz daha detaylı değinseniz?

    YanıtlaSil
  9. Keyifle okudum..Teşekkür ederim elinize sağlık.
    Keşke Tahran'ı da görme ve anlatma şansınız olsaydı diye hayıflandım..

    YanıtlaSil
  10. Bazı arkadaşlar İran seferlerini anlatırken hep nüfusunun kalabalık oluşundan ve dolayısıyla şehirlerinin büyüklüklerinden bahsederlerdi. Bunu da işte mistik bi hale sokarlardı. Yabancı dil için de; üniversite okumuş ve sayıları fazla olan bir kesimin muhakkak ingilizceyi veya fransızcayı çok iyi konuştuğunu anlatırlardı. Gerçi pek inanmamıştım bu dediklerine, İran'dan otobüslerle gelenleri ve otobüslerini görünce. Şimdi bu belgeseli okuyunca ayrıca tescillendi. Nüfus kalabalıkmış! Saçı açık bir kadın portresinin ve kürtajın yasak olduğu diyarlarda, bir de ebe fantezilerini ekle. insan sayısı artmasın da ne olsun.

    YanıtlaSil
  11. İran ile Türkiye dost ve kardeş ülkelerdir, neden yanlıç siyasetler bu kadim ülkeleri dahada birbirlerine yaklaştırmıyor.Halbuki bu kadar doğal zenginler birleştirilse muazzam bir zenginlik ve güç doğar. İnsanlar birbirlerini seviyor, politikacıların yanliçlıkları daha fazla yakınlaşmamızı engelliyor. Ben İran halkını seviyorum, bilhassa tebriz urumiye çevresinde çok sayıda azeri türk kardeşlerimizi yaşıyor.

    YanıtlaSil
  12. AKP sayesinde ateizm ülkemizde en hızlı büyüyen din konumuna gelmiştir.bir şeyi devlet eliyle ne kadar halka enjekte ederseniz buna karşı halktan eşit oranda rejection görürsünüz. Şu an Türkiye'de olan bu. Sabah akşam siyasetçilerin ve TV lerin din aşılaması halkı dinden soğutuyor. Hele 15 temmuz dan sonra bir İran devrimi havası bile oluştu ufak çaplı.

    YanıtlaSil