22 Mart 2018 Perşembe

Çerkes vs. köyleri

Bu da Kafkasya muhaciri yerleşimleri. Büyük çoğunluğu Çerkes ve Abhaz (Abaza); ama Çeçen, Oset, Dağıstanlı (Kumık, Avar, Lezgi), Karaçay ve Nogay da var. Gürcüleri dahil etmedim. Karapapak ve Terekemeler de burada değiller.
827 Kafkas göçmeni yerleşimi

Tümü 1864'ü izleyen büyük Kafkas göçünün ürünüdür. Ruslar tarafından göçe zorlandılar; belki bir milyona yakın mülteci, şimdiki Suriyeli göçünü andıran zorlu koşullarda Osmanlı'ya sığındı. 1895 ve 1915 misillemelerini hazırlayan kötü emsallerin ilkidir desek yanlış olmaz.
Devlet Rumeli muhacirlerini genellikle dağıtmayı yeğlerken Kafkaslıları topluca iskân etmiş görünüyor. Belki feodal yapı (ya da silah dengesi) bunu zorunlu kılmıştır. Bellibaşlı yoğunluk alanları, batıdan doğuya: Biga-Gönen-Manyas hattı, Yalova-Karamürsel, Sapanca-Hendek-Düzce, Sinop, Bafra, Çarşamba, Kayseri Pınarbaşı, Maraş Göksun ve Maraş Andırın. 
Yerleşimlerin pek çoğuna zamanın padişahı onuruna Aziziye adı verilmiş; sonra devir değişince birçoğu sırayla Hamidiye ve Reşadiye olmuş. Dönemin popüler şehzadelerinin adıyla Selimiye, Mecidiye, Burhaniye ve Ertuğrul olanlar da var. Hayriye, İhsaniye, Naimiye, Rızaiye, Şükraniye gibi adlar mültecilerin (ya da onlar adına karar verenlerin) şükranını dillendirmiş. Cumhuriyetten sonra milli kültürümüze daha uygun isimler (Yeşildere, Yeşiltepe, Yeşilvadi, Yeşilyayla, İlkkurşun vb.) tercih edilmiş. Yerleşimlerin çoğunun 1910-1920 dolaylarında kaydedilmiş Çerkesçe veya Abhazca isimleri var; fakat bunların hiçbir zaman resmi statüsü olmamış sanırım.
Varto ve Ahlat civarında birkaç örnek dışında Doğuya hiç iskân edilmemeleri ilginç.
Haritadaki noktalar Çerkes vb. köyü olarak kurulanlar. Büyük çoğunluğu sonradan gelen göçlerle homojenliğini kaybetmiş; bazılarında Kafkas kökenli kimse kalmamış. Doğrusu bunları "20. yy başında Kafkas göçmeni yerleşimi" diye işaretlemem lazım. Teknik bir nedenle şimdilik düzeltmiyorum; düzelteceğim.
Şu haritaya bakarsanız hala Çerkesçenin yoğun olarak konuşulduğu birkaç cep varmış, başta Kayseri Pınarbaşı. Ama korkarım bu harita da epey eski, belki 1970-80'lerin durumunu belgeliyor.
 Türkiye diller haritası

.

11 yorum:

  1. Alttaki harita tam doğru olmayabilir, Bulgaristan'ın Kırklareli tarafındaki sınırı Türklerin yaşadığı bir bölge değil. Bu arada index anatolicustaki kürt köylerinin eksikliği dikkatimi cekti, şu anki kürt bolgelerinin çoğu boş. Bunun sebebi çoğu kürt köyünün aslında ermeni yerleşimi olmaları mi?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Yok, sıra gelmedi. Beş bin tane yeri teker teker çek edip işaretlemek kolay iş değil.

      Sil
  2. Ama kimi hataları olsa muturzikinin haritalari gerçekten iyi.

    YanıtlaSil
  3. Abdülhamit in hatıralarında neye göre yerleştirildikleri yazıyor.

    YanıtlaSil
  4. Bir arkadaş "-Eskiden Sivas'ın Çerkez köylerinde Schweppes satılmazdı hiç. Çün Çerkezce at bokunun suyu(şva-vep-pse) demek" diye yazmış. Bildiğim kadarıyla siyasetçi Abdüllatif Şener ve ailesi Belçika'da gurbetçi olan şarkıcı Hadise de Sivas'ın Çerkezlerindendir.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Hadise yarı Kumuk yarı Lezgi, Abdüllatif Şener ise yarı Karaçay yarı Çeçen'dir. İkisi de Adige değil.

      Sil
  5. Bu arada Karaçaylar, etnik olarak belki tam değilse de, sosyo-kültürel olarak Çerkez sayılırlar. Osetler de öyle. Nogayları falan bilmiyorum.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Karaçay-Balkarlar Kuman-Kıpçakların, Osetler ise Alanların mirasçılarıdırlar. Nogaylar ise Kıpçaklar ile Moğolların sentezidir (bilhassa Moğolların Mangıt boyunun Nogay etnogenezinde rolü büyük). Hiçbiri Çerkez/Adige değil.

      Sil
  6. Hocam bir ek bilgi olsun: Doğuya iskan edilmemelerinin nedeni olarak Fabio Grassi Osmanlı’nın Doğuya o dönemlerde de hakim olamaması ve Çerkesleri tamamen kontrol altında tutmak istemesini görüyor. Hatta yazar Çeçen direnişinin yükselip de kuzeybatı Kafkasya halklarının böyle bir şey gerçekleştirememesini de buna bağlıyor. Çünkü Çeçenler gibi bir çok Kuzeydoğu halkı 64’den önce kara yoluyla Türkiye’nin Doğusuna yerleşiyor ve kontrol altında olmadıkları için Kafkasya’ya git-gel yapabiliyorlar.

    YanıtlaSil
  7. Hocam merhabalar, Mehrdad Izady'nin Columbia University ile birlikte "The Gulf/2000 Project" adı altında hazırladığı haritaları kullanıyor musunuz/ güvenilir buluyor musunuz? Muturzikin'in haritaları bana nedense çok güvensiz gibi geliyor (belki amatör işi olduğundan, çizim tarzından falan), ama ikisinin de haritaları üç aşağı beş yukarı birbirine uyuyor.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Türkiye kısmında The Gulf/2000 Project'e güvensiz kaldım ben.Geçmişi bilmem ama şu anda Kürtler'in Türkiye'de bu kadar geniş alana yayıldığını düşünmüyorum belki Alevilerin hepsini Kürt saymasından ama Alevi kısımları da fazla gibi. Gerçi muturzikinle Türkiye kısımları tamamen aynı sayılır. Eğer yanlış biliyorsam affınıza sığınırım Sevan bey ama ikisinde de Kürt-Alevi kısımların genişliği ve Türk kısımlarının darlığı gerçekçi midir, bir aslı var mıdır?

      Sil