Monday, May 31, 2021

Gel birader bir berber dükkanı

Avusturya'nın Linz kentinde İrani diller üzerinde çalışan arkadaşımız Umut Akkoç ekteki tabloyu gönderip fikrimi sormuş. Hemen paylaşıp birkaç not ekleyeyim:

1.    Teorik bir dil olan Hintavrupa anadilinde sözcüğün aslı *bhréh2tēr olarak inşa ediliyor. Sebebine gelince:

A.   Soluklu (aspirated) ötümlü ünsüzler bh dh gh sadece modern Hint dillerinde korunan bir ses türü. Hintavrupacada var olduklarını ve soluksuz b g d 'den AYRI bir sesi temsil ettiklerini varsayıyoruz. Çünkü Eski İrlandaca daima b d g, Litvanca daima b d j, Eski Farsça daima b d d, Eski Slavca daima b d z, Hititçe daima p t k olarak temsil edilen seslerin, mesela Latincede BAZI KELİMELERDE b d g BAZILARINDA ise f f h olarak realize edilmesini başka türlü açıklayamıyoruz. Üstelik, ki esas fevkalade olan bu, Latincede b d g olan sesler Eski Hint (Sanskrit) dilinde de daima b d g, buna karşılık f f h olanlar bh gh dh olarak gerçekleşmişler. Eski Yunancada ilk grup b d g, ikinci grup ph th kh, Germencede bir tuhaf çapraz dönüşümle ilk grup p t k, ikinci grup b d g olarak karşımıza çıkıyor.

Özetle, madem ki İrlandacası brathair ama Latincesi frāter, Yunancası phráter, Germencesi brōthr, Sanskritçesi bhrātr, DEMEK Kİ ilk ses düz b değil bh olmalı.

B.   Eski Hint ve İran dillerinin temel bir özelliği, diğer tüm HA dillerinde e olan sesin arkaya doğru kayarak a’ya dönüşmesidir. Vurgulu é Hint ve İran dillerinde uzun ā halini alır. Sorun yok.

C.   h2 olarak gösterilen ses, F. de Saussure’ün 1879’da hipotez olarak ortaya attığı ve sonradan dilbilim araştırmalarında adeta bir devrime yol açan gırtlak seslerinin (laryngaeals) ikincisidir. Çok erken bir tarihte Hintavrupa dillerinden düşmüş, fakat bitişik ünlünün birçok koşulda a’ya dönüşmesine yol açmıştır. Bu yüzden, mesela Latince ve Germencede normal koşullarda e olması gereken ses, tıpkı Hint ve İran dillerindeki gibi a rengini kazanmıştır. Freter değil frater, brēthr değil brāthr fakat brethren.

2.    Eski Farsça ve Avesta dillerinde aynı sözcük, brātär kullanılıyor. Eski Farsça Milattan önce Pers krallarının (Keyani şahların) kullandığı yazıt dili. Avesta Zerdüşt kutsal metinlerinin dili, ne zaman nerede şekil aldığı pek bilinmiyor, bin yılı aşkın sözlü olarak aktarıldıktan sonra MS 5. yüzyılda ilk kez yazıya dökülmüş. İkisi farklı diller, ama büyük benzerlikler var.

3.    Sasani krallığının (MS 3.-7. yy) dili olan Pehlevice ile ondan önceki dönemde İran’a hakim olanların dili olan Partçada gayet tipik bir şekilde iki ünlü arasına gelen ötümsüz ünsüz ötümlüleşmiş, yani t iken d olmuş. İlaveten şöyle bir durum var. Kelimenin her türlü çekimli biçiminde kök biçimi brādär, fakat yalın (nominatif) halde son hece düşüp geriye brād kalıyor.
Bugünkü Orta Asya cumhuriyetleri ile Afganistan’ın MS 1. binyıldaki egemen dilleri olan Baktria dili (Belh yöresi), Soğdca (Semerkand yöresi) ve Hotan Sakacasında (Kaşgar yöresi) ilk seste sızıcılaşma başlamış; b ile w arası bir sesi simgeleyen β harfini o yüzden kullanıyoruz.

4.    Modern Batı İrani diller genellikle Batı Orta İrancadaki nominatif biçimden yürümüşler. O yüzden Beluci dilinde barāt, Gorani’de bë, Kurmanci Kürtçesinde, Zazacada ve İran’ın Luristan bölgesinde bir tür Kürt dili olan Leki’de bırā görüyoruz. Hazar Denizi kıyısında konuşulan Gilaki ve Mazenderani dillerindeki bǝrār biçiminin analizi tam nedir bilmiyorum. Modern Fars dili sözcüğün kök biçimini tercih etmiş, her zaman yaptığı gibi ön çift ünsüzün arasına dolgu sesi eklemiş. Klasik dildeki birādär yerine güncel kullanımda barādär tercih ediliyor.

5.    Osetçe, Paşto ve Afganistan-Tacikistan dağlarının irili ufaklı kavimleri Doğu Orta İranca βrād(ar) biçiminin türevlerini kullanıyor. Afganistan’ın egemen halk dili olan Paştun dilinde wrōr, Munci ve Yidğa dillerinde vrāi, Şuğni-Ruşeni dilinde virōd, Vakhi dilinde vrūt, Yağnobi dilinde virōt, Yazgulami dilinde vrëd deniyormuş, böylece öğrenmiş oluyoruz. Kafkas dağlarında izole yaşayan Osetler büsbütün başka yola sapmış, baştaki çift ünsüzü metateze uğratıp başına telafi ünlüsü eklemişler, ärvād biçimini elde etmişler.

Latince frater Fransızcada neden frère olmuş, Germence brāthr Anglosaksoncada neden o sesini kazanmış, eski Yüksek Almanca bruoder sözcüğündeki diftong neden modern Almanca u’ya sadeleşip bruder olmuş, eski Slavca bráty biçiminden Çekçe báta ve Sırpça baća nasıl türemiş, başka zaman bakarız.

12 comments:

  1. Kaf'la Kef'in farkını bilmeden etimolojicilik oynayanlara "o işler bildiğiniz gibi değil" mesajı veren bir makale olmuş. Maksat da oydu belki de :)

    ReplyDelete
  2. Hah, işte bu!

    Sevan bey, (blogda hepsi yok fakat) 2013'te yazdıklarınıza baktım, 195 tane makale yazmışsınız. Keşke KELİMEBAZ yazılarınıza dönseniz, benim de yorumlarımı sansürlemeseniz...

    ReplyDelete
    Replies
    1. Yerinde ve anlamlı olan hiçbir yorumu sildiğimi sanmıyorum.

      Delete
    2. I couldn't agree more. Siyasi dini ıvır kıvır konularda yorum yapan tonla insan var. Etimoloji / Kelimebaz yazılarınız, akıllı adam işi olmaysn tasnif / sözlük işleriniz sizi ölümsüzleştirecek işler. Ivır kıvır konularda konuşmak / yazmak bir nevi terapi olabilir ama enerjinizi soğuran bir tarafı da var sanki. Herhalükarda emeğinize sağlık.

      Delete
    3. "Ivır kıvır" dediğiniz konularda fikir ifade etmekten dolayı çok sayıda insan hapislere girdi ya da öldü bu ülkede, hala da hapis yatanlar var. Ayrıca belli bir konuyla ilgilenmek diğerleriyle ilgilenmeye mani değil, insanlar her konuyla değişen zamanlarda ilgilenebilir, o anki mood belki bunu değil şunu istiyordur. Ben de bu blogda bilimden siyasete birçok konuda yorum yapıyorum.

      Delete
  3. Bromance gibi compound sozcuklerin etimolojik kokenli ileride nasil incelenecek acaba

    ReplyDelete
    Replies
    1. Bro(ther) + romance diye göstereceğiz, kolay.

      Delete
  4. "eski Slavca bráty biçiminden Çekçe báta ve Sırpça baća nasıl türemiş"
    Hocam bata ile baca, bratr ile brate olmasin?

    Cekce'de bildigim kadariyla "bata"'nin bir anlami yok, sadece bir ayakkabi üreticisi bat'a var, yumusak t ile yaziliyor, O firmayi kuranlar da kardesler, ama bat'a ailenin soyismi sadece.

    ReplyDelete
  5. Yüksek talep üzere Almanca'ya çevrilmiştir
    https://taner-blog.blogspot.com/2021/06/kurdischer-afghanischer-indischer.html

    ReplyDelete
  6. Genişleme genleşme gibi yan anlamı da var sanırım. Brahmaputra'dan Broadband internete kadar epey bir sözcükte rol aldığını tahmin ediyorum. Benim gibi tembel biri bilemez. Sevan abi kesin bilir!

    ReplyDelete
  7. Hint-Avrupa dillerinin Anadolu kolu diğer bilinen kollarının ortak atasından erken bir tarihte ayrılmış. Tabii bu kelime dağarcığına da yansımış. Örneğin diğer bilinen HA dillerinde ‘erkek kardeş’ karşılığı *bhréh2tēr kelimesinden gelirken Anadolu kolunda *ne(ǵ)o kelimesinden geliyor (örn. Hititçe negna, Luvice nāna, Lidce ve Likçe nẽne, hepsi ‘erkek kardeş’ manasında). Öte yandan Lidcede ‘topluluk üyesi’ manasında kullanılan brafr kelimesi *bhréh2tēr kökenli görünüyor, bu da Anadolu kolunda da *bhréh2tēr kökenli kelimenin olduğuna ama Anadolu kolunun erken bir devrinde anlam kaymasına uğrayıp erkek kardeşten farklı manalar kazandığına ve erkek kardeş için *ne(ǵ)o kökenli kelimenin onun yerini aldığına delalet.

    ReplyDelete